Category Archives: સાહિત્ય-લેખો

ગુજરાતી સાહિત્યના સુંદર અને રસપ્રદ લેખોનો સંચય

આ માણસ ! – વિઠ્ઠલ પંડ્યા

મૅનેજર પર મને ગુસ્સો આવી રહ્યો હતો. ઑફિસ છૂટવાના સમયે જ મને બોલાવીને કહે : ‘વિજય ટ્રાન્સપોર્ટનો હિસાબ જોઈ લખી દો કે પંદર દિવસમાં ચૅક મોકલી આપીશું.’
‘પણ સર…..’
‘ના વિભા ! અત્યારે જ પત્ર જવો જોઈએ.’
હોઠ ભીંસી હું એમની કૅબિનમાંથી બહાર નીકળી. લત્તાના જન્મદિનની પાર્ટીમાં સમયસર આજે હવે નહિ પહોંચી શકાય ! સાહેબને છેક છેલ્લી ઘડીએ જ આવું બધું સૂઝે છે !
વિજય ટ્રાન્સપોર્ટનો ત્રણ મહિનાનો હિસાબ જોવામાં ને પત્ર તૈયાર કરવામાં સહેજે અરધો કલાક નીકળી ગયો. મારો મૂડ ખરાબ થઈ ગયો હતો. નીચે ઊતરી, રસ્તામાં આવતી પોસ્ટ ઑફિસમાં ટપાલ નાખી, ઝડપભેર હું આગળ ચાલી. વળાંક પાસે જઈ મારે રસ્તો ઓળંગવાનો હતો, પરંતુ ચાર ડગલાંયે હું નહિ ચાલી હોઉં ત્યાં, પડખેથી આવતી મોટરબાઈકની હડફટમાં આવી ગઈ !

મને તમ્મર આવી ગયાં. જમણાં પગે ખૂબ વાગ્યું હતું. ખભે ભેરવેલી પર્સ જઈને દૂર પડી હતી, પણ ઊભાં થઈ એ લેવાના મારામાં હોશ નહોતા. બે-ત્રણ માણસો મારી મદદે આવી ઊભા. એક જણે મારી પર્સ લાવી દીધી. બે જણે મને બાવડેથી ઝાલી ઉઠાડવા પ્રયત્ન કર્યો; પરંતુ ઓહ ! મારાથી જમણો પગ જમીન પર માંડી જ શકાતો નહોતો !
વધુ આગળ વાંચો….

Advertisements

શિખરો સર કરવાની તાલાવેલી – ભૂપત વડોદરિયા

પરીક્ષામાં પહેલો-બીજો નંબર નહીં આવતા ભાવનગરનાં એક કિશોર અને કિશોરીએ ઝેર ગટગટાવી લીધું. આત્મહત્યાનો એ પ્રયાસ નિષ્ફળ નીવડ્યો, તે સારી વાત છે. પણ પરીક્ષામાં પહેલો નંબર ના આવે તેની નિરાશાનું ઝેર ખેલકૂદની જિંદગીને આટલી હદે ઘેરી વળે છે, તે બીના મા-બાપોએ અને શિક્ષકોએ વિચારવા જેવી તો ખરી. અભ્યાસ કરવાની ઉંમરે બાળકો અભ્યાસમાં પોતાનું ચિત્ત જોડે તે બરાબર છે. પણ શાળા કૉલેજની કિતાબી મજૂરી અને પરીક્ષાખંડનો એકલિયો જંગ એ જ જિંદગીની પરમ સાર્થકતા, તેવું બાળકોના મનમાં આપણે ઠસાવી તો નથી રહ્યા ને ? વિદ્યાની પ્રાપ્તિ એ મોટી વસ્તુ છે; પણ માહિતીનો સંગ્રહ અને પરીક્ષાના અભિમન્યુચક્રને પાર પાડવાનું કૌશલ, એ બહુ મોટી વસ્તુ નથી.

બાળકો, કિશોરો અને જુવાનોને આપણે જીવનનાં સાચાં મૂલ્યોનું થોડુંક ભાન કરાવીએ તે જરૂરી છે. આપણે બાળકોને સમજાવવાની જરૂર છે કે શાળા અગર કૉલેજમાં નિયમિત હાજરી, અંધાધૂંધ ગોખણપટ્ટી અને પરીક્ષામાં ઊંચી પાયરીની પ્રાપ્તિ એ વિદ્યાનો મર્મ નથી અને એ જીવનની સાર્થકતા પણ નથી. શાળા કે કૉલેજ છોડતાંની સાથે અભ્યાસ પૂરો કર્યાની લાગણી જ પેદા કરે તે કેળવણી ખોટી છે. શાળા-કૉલેજની તાલીમ જો વિદ્યાનાં ગિરિશૃંગો સર કરવાની સાહસિકતા અને તાલાવેલી જગાડે, તો સાચી કેળવણી.
વધુ આગળ વાંચો….

નીતીનાશને માર્ગે (ભાગ : 1) – ગાંધીજી

[વિષય-પ્રવેશ (તંત્રીનોંધ): આદિઅનાદી કાળથી છેક અર્વાચીન સમય સુધી માનવીની મૂળભૂત ખોજ છે – માનસિક શાંતી, પ્રસન્નતા અને તંદુરસ્તી. જીવનમાં પ્રાપ્ત થયેલા તમામ સાધનોનો ઉપયોગ કરીને પણ મનુષ્ય આ ત્રણ વસ્તુને ટકાવી રાખવા સતત મથે છે. એ પછી ઝૂંપડીમાં રહેતો ગરીબ માણસ કે ભવ્ય મકાનોમાં રહેતો તવંગર ભલે ને કેમ ન હોય ! દરેકને આ ત્રણ વસ્તુમાં સતત વૃદ્ધિ જોઈએ છે. કોઈપણ ભોગે આમાંથી એકનો પણ અભાવ આપણે સહન કરી શક્તા નથી. એના વગર જીવનનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે.

ઉપરોક્ત ત્રણે વસ્તુ માનવીના જીવનમાં સતત ભરપૂર રહે અને માનવી પોતાના જીવનમાં કૃતકૃત્યતાનો અનુભવ કરે તે માટે મહાપુરુષોએ આપણને આહાર અને વિહારને પોતાના કાબૂમાં લેવાનું સૂચન કર્યું છે. મનુષ્ય પાસે પુષ્કળ ક્ષમતા છે પરંતુ તે જો આહાર અને વિહાર પર પોતાનો કાબૂ ગુમાવે તો તેનું શરીર રોગોનું ઘર થઈ જાય અને જીવન અદ્દભૂત લાગવાને બદલે બોજ લાગવા માંડે. શરીરની તમામ ઈન્દ્રિયો અને મનને જીતવું એ આપણા જેવા સામાન્ય માણસની વાત નથી. એ તો મહાપુરુષો કરી શકે પરંતુ આપણે મન અને ઈન્દ્રિયોને સારા માર્ગે વાળવાનો પ્રયત્ન તો કરી જ શકીએ. ચલો, કદાચ સારા માર્ગે વાળવામાંય આપણને શ્રમ કરવો પડે પરંતુ આપણે તેને સમજીને વિવેક પૂર્વક ખરાબ માર્ગે જતા તો રોકી જ શકીએ.

આહાર માટે આખુ વિજ્ઞાન છે અને તેને લગતા અનેક નિયમો વિદ્વાનોએ સૂચવેલા છે. પરંતુ વિહાર માટે તો ઉચ્ચ પ્રકારનું ખૂબ ઓછું સાહિત્ય આપણે ત્યાં ઉપલબ્ધ છે. વિહારનો અર્થ અહીં બ્રહ્મચર્ય તરીકે આપણે લેવો છે. સંયમથી પ્રાપ્ત થયેલી ઉર્જા દ્વારા માનવી ધારે તે ક્ષેત્રમાં પોતે આગળ વધી શકે છે. વિહાર સાથે મન જોડાયેલું છે, અને માનવીની સંપૂર્ણ ક્રિયા મનને જ આધારિત હોય છે – જેથી યુવાનીમાં મનને કેળવવું અને તેને યોગ્ય દિશામાં વાળવું ખૂબ જરૂરી બની જાય છે. વર્તમાન સમયમાં ઠેર-ઠેર પીરસાતું અશ્લીલ સાહિત્ય, ફિલ્મો અને અનેક કુસંગો માનવીની ક્ષમતાને દબાવી દે છે અને તે બસ જાણે કે ખાઈ પીને બેસી રહે – એવું પશુમય જીવન જીવતો બની જાય છે.
વધુ આગળ વાંચો….

સંસ્કૃતથી સંસ્કૃતિ સુધીના માણસ….મારા પપ્પા – પ્રાર્થના જહા

shri bhagyesh jha and prarthana

[ ગુજરાતી સાહિત્યમાં અમુક પુસ્તકો એવા છે જેને જોતાંની સાથે જ આપણને ગુજરાતી હોવાનું ગૌરવ અનુભવાય. એમાંનું જ એક પુસ્તક છે ‘થૅંક યૂ પપ્પા’ કે જેની ચાલુ 2006 ના વર્ષમાં જ ત્રણ આવૃતિઓ થઈ છે. દીકરીઓએ પોતાના પિતા વિશે લખેલા લાગણીસભર લેખો-પત્રોનો અને આંખને ભીંજવી નાખે એવા સુંદર અને મનનીય નિબંધોનો સમાવેશ કરતું આ એક અદ્દભુત પુસ્તક છે. ખરેખર, પ્રસંગોમાં ભેટ આપવા જેવું અને વસાવવા જેવું આ સુંદર પુસ્તક તમામ પુસ્તક કેન્દ્રો પર ઉપલબ્ધ છે તેમજ આ માટે આપ સંપાદક – અમીષા શાહ, ફોન +91 265 2483847 અથવા sampark97@yahoo.com પર પણ સંપર્ક કરી શકો છો.

રીડગુજરાતીના વાચક તરીકે પ્રાર્થનાને ઘણીવાર ઈન્ટરનેટના માધ્યમથી ઓનલાઈન મળવાનું થતું. એક દિવસ અચાનક તેણે કહ્યું કે તમે મારો ‘થૅંક યૂ પપ્પા’માં નો લેખ વાંચ્યો ?’ પુસ્તકના અમુક લેખો મને ખ્યાલમાં હતા પરંતુ બાકી રહેલા લેખો સમયની વ્યસ્તતાને કારણે હું વાંચી શક્યો નહોતો. આ વાત થયા પછી એ જ દિવસે મેં તે લેખ વાંચ્યો અને એ પછી રીડગુજરાતી પર મુકવાની ઈચ્છા વ્યકત કરી. એ દરમિયાન ગુજરાત સરકારમાં માહિતિ નિયામક તરીકેનું પદ શોભાવતા તેમના પિતાશ્રી ભાગ્યેશ સાહેબને (IAS officer, ex-collector of Baroda) વડોદરા આવવાનું થયું તેથી તેમની રૂબરૂ મુલાકાત થઈ શકી. રીડગુજરાતીને આ લેખ મૂકવા માટેની મંજૂરી તુરંત સસ્નેહ આપી દીધી. એ પછીનો તબક્કો આવ્યો સંપાદક અમિષાબેન પાસેથી પરવાનગી લેવાનો. તેમણે ખૂબ આનંદ સાથે ‘તમને જે ગમે તે, જેટલું ગમે એટલુ વાચકો સુધી પહોંચાડો’ એમ કહી ખૂબ જ સહકાર આપ્યો. આમ, આ લેખ મૂકવાનું ઘણા સમય પહેલા કરેલું આયોજન શક્ય થઈ શક્યું અને એ માટે હું પ્રાર્થના, શ્રી ભાગ્યેશ સાહેબ તેમજ અમિષાબેનનો આભાર માનું એટલો ઓછો છે. ‘થૅંક યૂ પપ્પા’ માંના અમુક લેખોનો સારાંશ આપણે ફરી ક્યારેક લઈશું પરંતુ આજે માણીએ આજનો આ વિશેષ લેખ…… આપના અભિપ્રાયો આપ bvjha@yahoo.co.in અથવા pbjha@yahoo.com પર પણ આપી શકો છો. ]

………………………….
[પ્રાર્થના જહા છે વિદ્યાર્થીની પરંતુ તેની ઝંખના છે વિશાળ વિશ્વને ખોબામાં સમાવી લેવાની. તેના સર્જનશીલ પિતાશ્રી ભાગ્યેશ જહાએ તેને ગળથૂથીમાં ચોક્કસ ‘શબ્દ’ જ પાયો હશે ! પિતાના પ્રતાપે તેણે સંવેદનશીલ સાહિત્યથી સભર શૈશવ માણ્યું છે તે તેની કલમમાં વર્તાય છે.]

પરમ પ્રિય બાપુ,

પહેલા મને એમ થયું કે, ‘Thank you, Pappa !’ એમ કરીને પત્ર લખું, પણ હું તમને ઓળખું છું. તમે એકે એક ઈંચ ભારતીય ભાષાઓના ચાહક, ભાવક અને સર્જક રહ્યા છો. તમને તમારી વાત કહેવા માટે અંગ્રેજીનો આશરો લઉં તો તમને મનમાં સહેજ તો દુ:ખ થાય જ અને મારે એવું નહોતું કરવું, કારણ મને પેલી મહા પંક્તિ યાદ છે. ‘ગુજરાતી મારી મા છે, સંસ્કૃત મારી દાદીમા છે અને અંગ્રેજી મારી પાડોશમાં રહેતી વિદુષી નારી છે, જે મને ખૂબ પ્રિય છે. જેને હું બેસતા વર્ષના દિવસે પગે લાગીને $ 51 જરૂર લઉં. પણ મને ઉંઘ ન આવે તો હાલરડું તો મારી મા જ ગાય.’ આ મહાપંક્તિને કિનારે જ અમે બન્ને બહેનોએ તમને જન્મથી જોયા છે. જે લોકો ભારતીયતા અથવા સંસ્કૃતિની વાત કરે છે, એમણે તમારી સાથે બેસવા જેવું છે….

બાપુ, મને ખબર છે કે, તમે ખૂબ જ અંગ્રેજી વાંચો છો, છેલ્લામાં છેલ્લું વાંચો છો. અંગ્રેજીમાં પણ સારા વક્તા છો. પણ તમારામાંનો કવિ સરઢવની ધૂળમાં રમેલો છે, એ કવિ, પહેલા વરસાદ પછીની ધરતીની સુગંધ ભૂલી શક્તો નથી અને એના કારણે તમે એક તરબતર ઝુરાપો સાચવી રાખ્યો છે, જે તમારા વ્યક્તિત્વમાં છલકાતો રહ્યો છે.
વધુ આગળ વાંચો….

અડધો કલાક બીજા માટે જીવીએ – લલિતકુમાર શાસ્ત્રી

[‘અરધી સદીની વાચનયાત્રા – ભાગ 4’ માંથી સાભાર.]

વાત અગત્યની હતી, મોટા સોદાની હતી. ત્યાં અનિલભાઈ ઊઠ્યા અને બોલ્યા : ‘ટપુભાઈ, તમે થોડી વાર વિચારો. એટલીવારમાં એક કામ કરીને આવું છું.’
‘પણ આપણું હવે પતવામાં જ છે ને તમે ક્યાં જાઓ છો ? તમારે માટે આ કામ અગત્યનું નથી ?’
‘અગત્યનું છે…પણ હું જે કામ માટે જઈ રહ્યો છું તે એના કરતાં પણ મહત્વનું છે.’

અનિલભાઈ તો વધુ વાત કરવા રોકાયા વિના સડસડાટ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા, અને ટપુભાઈ જમીનનો નકશો જોતા જ રહ્યા. પૂરા પોણા કલાક પછી અનિલભાઈ પાછા ફર્યા ત્યારે ટપુભાઈનું મોઢું ચઢેલું જ હતું. અનિલભાઈએ ખુરશીમાં જગ્યા લેતાં કહ્યું, ‘બોલો, પછી તમે શું નક્કી કર્યું ?’
ખીજવાયેલા ટપુભાઈએ કહ્યું : ‘હું અહીંથી ચાલ્યો ગયો હોત તો સોદો સોદાને ઠેકાણે રહ્યો હોત.’
‘પણ આ સોદો તો થવાનો છે, એ વાત ઈશ્વરને મંજૂર છે એટલે તમે ગયા નહીં. નહીં તો હું અહીં હાજર હોત તોપણ સમજૂતી ન થઈ શકી હોત.’

તે પછી થોડી જ મિનિટોમાં ટપુભાઈ અને અનિલભાઈ વચ્ચે એક જમીનનો સોદો નક્કી થઈ ગયો. ટપુભાઈ જમીન લે-વેચ કરતા અને અનિલભાઈ મોટાં બાંધકામ કરતા. બધું પતી ગયા પછી ટપુભાઈએ પૂછ્યું : ‘અનિલભાઈ, એવું તે શું હતું કે, તમે સોદો થવાની તૈયારીમાં હતો છતાં મને મૂકીને ચાલ્યા ગયા ?’
‘એ મારી અંગત બાબત છે. જાણીને શું કરશો ?’
‘તમને વાંધો ના હોય તો કહો. મને જાણવાની જિજ્ઞાસા છે.’
વધુ આગળ વાંચો….

પાપનો પડછાયો – માવજી મહેશ્વરી

‘હવે સુઈ જાવ ક્યાં સુધી ઉજાગરા કર્યા કરશો ?’ પત્ની સામે જોતાં અજયને લાગ્યું નીતા પોતાની જાત સાથે છેતરપીંડી કરી રહી છે. અંદરથી એ ખળભળી ગઈ છે પણ કળાવા દેતી નથી. કઈ માટીની છે નીતા ?
‘ઊંઘ નથી આવતી. ચા બનાવી છે. થાય છે કે આજે એક સ્ક્રીપ્ટ પૂરી કરી નાખું.’
અજયની પત્નીની આંખમાં કંઈક જુદું દેખાયું અને એણે આંખો ઝુકાવી દીધી. તે અજયની નજીક બેસતાં બોલી, ‘કશું નથી લખવું. ક્યાં સુધી લખ્યા કરશો કોઈક પાત્રોની વાતો ? પોતાની જિંદગીમાં આટલું બની ગયું એ ઓછું છે ? મને એમ હતું કે તમને લખવા પર હવે વૈરાગ્ય આવી જશે. આ જિંદગીથી તમે કંટાળી જશો.’
‘લખવા પર વૈરાગ્ય આવી જશે તો હું કરીશ શું ?’
‘ઘણું કરવા જેવું છે. જે કરવું જોઈતું હતું એના પર ક્યારેય તમારું ધ્યાન ગયું છે ? મને હતું કે આ બનાવ પછી તમે કોઈક જુદો નિર્ણય લેશો.’
‘નીતા, હવે આ ઉંમરે મને બધું કહી રહી છો ? અને મેં ક્યાં ધ્યાન નથી આપ્યું ?’
‘હું અત્યારે વિવાદ કરવા નથી માગતી. પણ એટલું જરૂર કહું છું કે હવે બહારની જિંદગી પરનો મોહ ઓછો કરી ઘરમાં ધ્યાન આપો. પહેલેથી આવું કર્યું હોત તો કદાચ આ દિવસ ન આવત.’
વધુ આગળ વાંચો….

સંતાન – જિતેન્દ્ર પટેલ

એમના ડેડી ડૉકટરે લખી આપેલી દવા લેવા ગયા હોવાથી દાદીમાનો ખાટલો અત્યારે સાવ રેઢો હતો. ખબરઅંતર પૂછનારાં ઊભા થયાં એવી એમની મમ્મી રસોડામાં જતી રહેલી. એકાંત મળ્યું કે ત્રણે ભાઈબહેનો વચ્ચે ગુસપુસ થવા માંડી.
‘ડેડીએ ખરેખર આપણને બોલાવવામાં ઉતાવળ કરી દીધી છે.’ સ્નેહા એનેય માંડ સંભળાય એટલા ધીમા અવાજે બોલી.
‘મને તો એમ જ કહેવામાં આવ્યું હતું કે કલાક બે કલાકના મહેમાન છે. જે વાહન મળે એમાં બેસીને આવી જા.’ અજયને કોઈના સાંભળી જવાની બીક નહોતી એટલે એણે અવાજ દબાવવાનો પ્રત્યત્ન ન કર્યો.

‘તું દીકરો થયો. તારે આવવું પડે. અમારી પાસે એવી ઉતાવળ કરાવવાની શી જરૂર હતી ?’ દીવાએ પણ અજયની જેમ અવાજ ન દબાવ્યો.
‘હું તો દીદી, છોકરાંને પાડોશીના ભરોસે મૂકીને આવી છું.’
‘ત્યારે મારે તો તારા જીજાજીને એક ટાઈમ પણ બહારનું જમવું ફાવતું નથી. આજ ચોથો દિવસ થયો.’
‘તો મને આટલા દિવસ શો રૂમ બંધ રાખવો થોડો પરવડે. આ હરીફાઈના ધંધામાં ?’ થોડીવાર ચૂપકીદી છવાઈ ગઈ.
વધુ આગળ વાંચો….