વિસ્મયનું રસાત્મક સંક્રમણ – રાધેશ્યામ શર્મા

squirrelકાવ્યનું નામ : રૂપાંતર, કવિ : રામચન્દ્ર પટેલ

સામે
લ્હેરે કદમ્બનું વૃક્ષ
એનાં પાંદ પાંદ બનીને ઝૂલે,
ખૂલે મહેક…..
એમાં એક ખિસકોલી રમે,
ડાળ ડાળ પર ફરે,
ચઢે-ઊતરે….
ને છેક જમીન પર આવીને એ કશુંક ઠોલે,
ફોલે.
મને થયું
લાવ, દાણા નાખું દાડમના.
પછી તો
એ દાણો દાણો પકડી ખાતી ખાતી
આવતી રહી નજીક…..
ન બીક,
ત્યાં થયો કશોક ધભાકો ધબ…..
ઝબ ઝબકી
ઝણઝણીને ઉતાવળી દોડતી એ ચડી ગઈ
મારા શરીર પર.
ઘડી વારમાં તો
આંખોમાં થઈને સીધી ઊતરી ગઈ છેક કલેજામાં.
નાડી નાડી
રણકી ઊઠ્યાં બુન્દ બુન્દ,
હું જ જાણે થઈ ગયો કદમ્બનું વૃક્ષ !

…………..
આસ્વાદ (Analysis & Explanation of above poem) :

કાવ્યકળા ‘પ્રોડકટ’ નથી કેવળ, એ પ્રક્રિયા-‘પ્રોસેસ’ પણ છે. પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા પછી જ એ કળા-વસ્તુમાં પરિણમે. પ્રક્રિયા જેટલી જીવંત એટલી કળા, સર્જન નામને પાત્ર.

‘રૂપાન્તર’ માં, કાવ્યનાયકનું નિરીક્ષણ જેવું ઝીણું એવા જ એના પ્રતિભાવો સદ્ય સહજ સ્ફુરિત છે. અહીં તાદાત્મક બલકે તદ-રૂપતા રસચર્વણાનું કારણ બને છે, પણ પ્રેરણા જ્યાંથી ઉદ્દભવી એનો અચાનક વિસ્મયકારક અંત:પ્રવેશ, કૃતિના નાભિકેન્દ્રનું સ્થાન લે છે.

વૃક્ષ સામે ઝૂલતું હોય અને મનુષ્યો એને જોતા હોય એવા સામાન્ય દશ્યને કાવ્યનાયક કેવી દષ્ટિથી અનુભવે છે તે કૃતિની પ્રથમ ચાર પંક્તિમાં પ્રસ્તુત છે, સામે લ્હેરે કદમ્બનું વૃક્ષ એનાં પાંદ પાંદ બનીને ઝૂલે…. વૃક્ષ કદમ્બનું છે એટલે ‘ઝૂલે’ સાથે ‘ખૂલે’ના પ્રાસ સાથે પંક્તિ બની ‘ખૂલે મહેક…..’

આખી કૃતિમાંથી પસાર થઈ ગયા હોઈએ એટલે ભાષાકર્મની રીતે ‘એ’ કારનું પઠન ધ્યાનાર્હ બની જાય. દાત. સામે, લ્હેરે, ઝૂલે, ખૂલે, રચે, ફરે, ચઢે, ઊતરે વગેરે… ઉપરાંત, ‘ઠોલે’ – ‘ફોલે’ ના પ્રાસ પણ ખરા. પણ વિશેષ રસ પડે કદમ્બની ડાળ ડાળ પર ફરતી, ચઢતી, ઊતરતી ખિસકોલીની રમતમાં. ત્યાંથી ઊતરી જમીન ઉપર આવી કશુંક ઠોલતી, ફોલતી…. એવી એને જોઈ નાયકને, એ પોતે કદાચ દાડમ ખાતો હશે એટલે મન કરે છે; લાવ, દાણા નાખું દાડમનાં. દાડમ ના આરોગતો હોત અને બીજું કશુંક આરોગતો હોત તો એના દાણા નાખત.

દાડમદાણા નાખી દીધા બાદ ખિસકોલી બાઈ દાણો દાણો પકડી ખાતી ખાતી નાયકની નજીક આવતી રહી પણ પછી વણધાર્યું બનતું ગયું. મોટે ભાગે ખિસકોલી એની તરલ ચંચળતા માટે જાણીતું થોડું બીકણ પ્રાણી છે પણ અહીં તો ઓચિંતું અવનવું બન્યું :

ત્યાં થયો કશોક ધભાકો ધબ…..
ઝબ ઝબકી
ઝણઝણીને ઉતાવળી દોડતી એ ચડી ગઈ
મારા શરીર પર.
રચનાનાં પદોમાં ‘ધભાકો ધભ’, ‘ઝબ ઝબકી’, ‘ઝણઝણી’ જેવા પ્રયોગો નાયકની ચેતનામાં રણકેલાં એક પ્રકારના નિનાદ-લયને મૂર્ત કરી શ્રુતિકલ્પનની હાજરી દર્શાવે છે.

ખિસકોલી, ઘડી વારમાં તો નાયકની આંખોમાં થઈને સીધી ઊતરી ગઈ છેક ‘કલેજામાં’. (અહીં ‘કલેજામાં’ શબ્દ આ લખનારને કિંચિત પણ કલેશ વેરી, રવાના થયો !) અને ‘નાડી નાડી રણકી ઊઠ્યાં બુન્દ બુન્દ’ પંક્તિ બાદ નાયક તેમજ કૃતિની પરાકાષ્ઠા અન્તિમ ચરણમાં અભિવ્યક્તિ પામી છે : ‘હું જ જાણે થઈ ગયો કદમ્બનું વૃક્ષ !’

કાફકાનો નાયક ‘મેટમૉર્ફસિસ’ માં રૂપાન્તરિત થઈ મનુષ્યમાંથી મનુજેતર જતું બની ગયો હતો, જ્યારે અહીં નાયક ખિસકોલીના અંત:પ્રવેશે કરી – કદમ્બના વૃક્ષમાં ‘રૂપાંતર’ પામ્યો !

બ્રિટિશ સર્જક ક્રિસ્ટોફર ફ્રાયે કાવ્યભાષા અને અંતર્નિહિત ભાવ વિશે સરસ વિધાન કર્યું છે :

Poetry is the language in which man explores his own amazement.

‘કુમાર’ ચન્દ્રક મેળવનાર કવિ શ્રી રામચન્દ્ર પટેલે એમના નાયકની ઓથે ભાવકને, નિજી વિસ્મયનું આ અછાન્દસ રચના દ્વારા રસાવહ સંપ્રેક્ષણ કર્યું છે.

3 responses to “વિસ્મયનું રસાત્મક સંક્રમણ – રાધેશ્યામ શર્મા

  1. બાળપણ ના દિવસો યાદ આવી ગયા.. કેટલા વર્ષો થઈ ગયા ખિસકોલી ને હાથ અડાવ્યાને!!

    ઝબ ઝબકી
    ઝણઝણીને ઉતાવળી દોડતી એ ચડી ગઈ
    મારા શરીર પર.

    આ કલ્પના કરતાં જ કેવી ઝણઝણાટી થઈ આવે છે. વોવ .. એક અદભુત કલ્પના…

  2. તું ખેલ મઝાની ખિસકોલી

  3. લીલાછમ ઘાસ મા બેઠા બેઠા ખીસકોલી ની આવન જાવન અને ઉછળ કુદ માણવાની મજા જ કંઇક ઓર છે.
    કવિતા અને તેનો આસ્વાદ સુંદર છે અહીં.
    આભાર.