મનની અમીરાત – મોહનભાઈ અગ્રાવત

[રીડગુજરાતીને આ કૃતિ મોકલવા બદલ શ્રી મોહનભાઈનો (વડોદરા) ખૂબ ખૂબ આભાર ]

કવિઓની કલમે સૌરાષ્ટ્રની ધરાને ‘સોરઠ રતનની ખાણ’ એવી સુંદર ઉપમાઓથી બિરદાવી છે, કારણ…. આ ધરતીમાં અનેક નરરત્નો નીપજ્યાં છે જેના ઉચ્ચ માનવીય મૂલ્યોસભર સંસ્કારોના, દાતારીના, શુરવીરતાના સૌથી વધુ રૂડા પ્રસંગો ઈતિહાસના પાને સુવર્ણ અક્ષરોએ અમરત્વ પામી, માનવજાતને સદૈવ પ્રેરણાદાયી રહ્યાં છે. સૌરાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળના કપરા સમયમાં પણ એક અદના માનવીની મનની અમીરાતના સુંદર દર્શન કરાવે એવો એક પ્રસંગ બનેલો….

સૌરાષ્ટ્રના જેતપુર પરગણામાં આવેલ ખોબા જેવડું રળિયામણું દેરડી નામે ગામ. ગામમાં મોટી વસ્તી આહિર, રાજપૂત, પટેલ, વણકરની, સૌ હળીમળીને સંપીને રહે. એ સમયે સૌરાષ્ટ્રમાં ભયંકર દુષ્કાળના ઓળા ઉતર્યા. માનવીને અન્નના દાણા માટે વલખાં મારવા પડે, ત્યાં માલ ઢોરની તો શી વલે થાય ! દેરડી ગામમાં પૂંજા આહિરનું ખોરડું ખાનદાનીમાં પંકાતું. આહીરની એક દીકરી, નામ એનું હીરબાઈ. એ બાજુના ગામે સાસરે… હીરબાઈનું ઘર ગરીબ, એમાંય પાછો માથે દુષ્કાળ, અન્નનો દાણો પણ ઘરમાં નથી…. રાત-દિવસ એક જ ચિંતા કે આ વરસ કેવી રીતે પાર ઉતરીશું. એવામાં હીરબાઈની નજર એકના એક ફૂલ જેવા દીકરા પર પડી. આ ફૂલ જેવા દીકરા માથે ભૂંડી ભૂખનો ઓછાયો પડશે એ ખ્યાલે મન બેચેન બન્યું. એકાએક વિચાર કર્યો કે લાવ પિયરમાં જઈને ભાઈને કાને વાત નાખું. જો થોડા અનાજ-પાણીનો જોગ થઈ જાય તો આ કપરો કાળ ઉતરવામાં મદદ મળી રહે. હીરબાઈ સવારમાં વહેલી ઊઠી અને પતિની રજા લઈ પિયર જવા તૈયાર થઈ. નાનકડા દીકરાને વહાલથી પૂછ્યું, ‘બેટા, તારે મામાને ઘેર આવવું છે ને ?’ દીકરાએ ખુશ થઈ માથું ધુણાવ્યું. દીકરાના ફાટેલા કપડાંને સાંધી, પહેરાવી, માથું ઓળાવી, કપાળમાં ચાંદલો કરી… મા-દીકરાએ પિયરની વાટ પકડી.

હીરબાઈને પિયરમાં આવતાં હૈયામાં પરમ શાંતિનો અનુભવ થયો. ગામનું એ જ પાદર… એ જ વડલો, એની વડવાઈઓ… એ પનઘટ.. બાલ્યકાળના દિવસો હીરબાઈની સ્મૃતિમાં તાદશ્ય થયા. પાદરમાંથી પસાર થઈ, હીરબાઈ તેના ઘર તરફ સાંકળી શેરીમાં વળી. ત્યાં તો હીરબાઈના ભાઈએ ઓશરીમાં બેઠા બેઠા ડેલીમાંથી જોયું કે બેન ચાલી આવે છે… તરત જ તેની પત્નીને બોલાવીને કહ્યું, ‘જો, બેન આવતા લાગે છે… એક તો દુકાળનું વરસ છે…..અને બેન ક્યાંક દાણા-પાનીની માંગણી કરશે, તો આપણે પણ મુશ્કેલીમાં મુકાઈશું. તો એમ કર ને કે, તુ જ કહી દે જે કે તમારા ભાઈ બહારગામ ગયા છે.’ હીરબાઈએ તો ભાઈને દૂરથી જ જોઈ લીધેલા પરંતુ આ વાતની ભાઈને ખબર નહિ. હીરબાઈ જેવા ડેલીમાં હરખાતા આવ્યા, ભાભીએ લુખ્ખો આવકાર આપ્યો…
‘આવો બેન આવો… સૌ મજામાં તો છે ને…’
હીરબાઈએ કુશળ સમાચાર આપ્યાં પણ ભાઈને ન જોતાં આમતેમ જોયા પછી બોલ્યા, ‘ભાભી, મારા ભાઈ…’
ત્યાં વચ્ચેથી જ તેના ભાભી બોલ્યા, ‘તમારા ભાઈ તો બહારગામ ગયા છે. આઠેક દિવસે આવશે.’
હીરબાઈને તો જાણે કોઈએ ધગધગતો ડામ દઈ દીધો હોય એવી વેદના હૈયામાં થઈ આવી. અરે…રે… મારો માડીજાયો ભાઈ પણ…. દુકાળ સંબંધોનો અને માણસાઈનોય પડી ગયો ? હીરબાઈનું અંતર મન વલોવાઈ ગયું. તેની આંતરડી કકળી ઉઠી… ‘ઠીક ભાભી, આ તો બાજુના ગામે આવ્યાં હતાં તે થયું કે લાવ ભાઈ-ભાભીને મળતી જાઉં. મારા ભાઈ આવે પછી તમે અને મારા ભાઈ એકાદ આંટો દઈ જાજોને.’ આમ કહી હીરબાઈએ વાતને સંભાળી લીધી.
‘ઠીક ત્યારે ભાભી… જે નારાયણ…’ આટલું બોલતાં હીરબાઈને ગળે ડુમો બાઝી ગયો. તે ભાઈની ડેલી બહાર નીકળી ગઈ. આજે આ ડેલી નહી પણ જાણે કોઈ ડુંગરો પાર કર્યો હોય એવો થાક અનુભવ્યો. પગ તળે જાણે ધરતી સરકતી લાગી. નાનકડો ફૂલ જેવો દીકરો ઘડીવારે મા સામે જુએ ને મૂંઝવણ અનુભવે. દીકરાએ કુતૂહલવશ નિર્દોષભાવે સવાલ કર્યો, ‘મા, આપણે મામાને ઘેર રહેવું નથી ?’ હીરબાઈની આંખોમાં આંસુઓનો સમંદર જાણે હમણાં વહી જશે. મન કઠણ કરી, આંખો લૂછી, પણ કાંઈ જવાબ ન આપી શકી. દીકરાને આંગળીએ લઈ પાદરમાંથી નીકળી.

ગામના પાદરમાં જ એક નાનકડું મકાન, ડેલી બહાર આંગણામાં ખાટલા ઉપર એક અડાબીડ સંસ્કારી માનવી વાજસુરભાઈ મહેતા બેઠા છે, એની અનુભવી અને પારખુ નજરે જોયું કે આ બેન હમણાં જ ગઈ અને તરત જ કાં પાછી વળી ? ઘરે કોઈ નહીં હોય ? તરત એણે સાદ દીધો.
‘બેન, જે નારાયણ…’
ધીમે અવાજે હીરબાઈએ ‘જે નારાયણ’ કહીને કુશળતા પૂછી ‘નરવા છો ને ભાઈ ?’
‘હા બેન.’ અને પૂછ્યું ‘તે બેન તરત જ કાં પાછા વળ્યાં ?’
‘એ તો ભાઈ ઘરે નથી એટલે !’
‘તો શું થયું ? અમે નથી ? પણ ભાઈનું ખાસ કામ હતું ? ’ વાજસુર મહેતા બોલ્યાં.
‘ના, ભાઈ એવું તો કાંઈ નથી.’ હીરબાઈ માંડ માંડ બોલી.

પરંતુ દુકાળનો ભયંકર સમય અને હીરબાઈના રડમસ ચહેરાની વેધકતાને નિહાળતા આ સંસ્કારી જીવને પરિસ્થિતિને સમજતાં વાર ન લાગી.. તરત જ અંદર તેમના પત્નીને સાદ કર્યો, ‘એ સાંભળ્યું…?’
અંદરથી તેમના પત્ની સાડીના છેડાથી હાથ લૂછતા બહાર આવ્યા, ‘બોલો’
‘બેન આવ્યા છે.’
જ્યાં બેન આવ્યાં છે શબ્દો સાંભળ્યા ત્યાં તો આ સંસ્કારી નારીએ રૂડો મીઠો આવકાર આપ્યો અને બોલી, ‘અરે…રે.. બેન જેવા મહેમાન આપણા આંગણે ક્યાંથી ? તરત દોડી ઢાલીઓ ઢાળી ઉપર મખમલી ગોદડું પાથરી હીરબાઈને બેસાડ્યા. યથાશક્તિ સત્કાર કર્યો.
વાજસુર મહેતાને પત્નીને કહ્યું, ‘ગાડામાં બાજરો ભરો ને !’ પતિની વાતનો મર્મ પામી એક પણ સવાલ કર્યા વિના આખું ગાડું બાજરાથી છલકાવી દીધું. વળી મહેતાએ કહ્યું, ‘એક સો રૂપિયા આપજો.’ તરત જ ઘરમાં જઈ પટારો ઉઘાડી કલદાર સો રૂપિયા મહેતાના હાથમાં મૂક્યાં. મહેતાએ કહ્યું :
‘લે બેન, ભાઈ ઘરે નથી તો શું થયું. મૂંઝાશો મા. આપણે સૌ સાથે રમ્યા. મોટા થયા. તમે મારા બેન જ છો ને. કાંઈ ચિંતા કરશો નહિ. સૌનો ઠાકર મહારાજ છે ને….’ જાણે ધગધગતા રણમાં કોઈ વાદળીએ અમીધારા વરસાવી હોય એવી ટાઢક હીરબાઈના હૃદયમાં થઈ અને આ અમીરાતભર્યા પરિવારને નીરખી રહી.

ત્યાં મહેતાએ તેની પત્નીને પૂછ્યું : ‘ભાઈ (એટલે એનો દીકરો) ક્યાં ગયો ?’
પત્નીએ કહ્યું : ‘બજારે ગયો છે. બોલાવું ?’
‘હા’
એટલામાં તો એમનો દીકરો આવ્યો.
‘હા બાપુ. બોલો શું કામ છે ?’
‘તે તુ જાને, આ ફઈબાને એમના ગામ મૂકી આવ.’
‘ભલે બાપુ.’ દીકરો બોલ્યો.
‘લ્યો બેન ઝટ ગાડે બેસી જાઓ. પાછું મોડું થશે.’ મહેતા બોલ્યા.
હીરબાઈ ગાડે બેસી, દીકરાને ખોળામાં લીધો. અમીનેષ નજરે અંતરના આશિષ આપતી, પાછું વળી વળીને જોતી જાય.. થોડીવારમાં ગાડુ ધૂળની ડમરીઓમાં અદશ્ય થયું.

આ તરફ મહેતાએ પત્ની સામે જોયું તો એની આંખમાંથી દડ દડ આંસુડાની ધાર વહેતી જોઈ. મહેતાને આશ્ચર્ય થયું એટલે પૂછ્યું, ‘કેમ બેનને આ બધું આપ્યું ઈ તને ગમ્યું નહિ ?’
પત્ની બોલી : ‘તમારી સાથે ચોરીના ચાર ફેરા ફરીને આવી ને આટલો વખત આપણે સાથે રહ્યાં તોય તમે મને જાણી ન શક્યા ? મને તો દુ:ખ એ વાતનું થાય છે કે આપણો દીકરો બેનને મૂકવા ગયો છે તે જો બેનને કંઈ આપ્યા વિના પાછો ફરશે તો મારા સંસ્કાર લજવાશે.. આપણે આપણી શક્તિ મુજબ બેનને જે કાંઈ આપ્યું એનાથી સવાયું આપણો દીકરો બેનને આપીને આવે તો જ મારી કૂખ ઉજાગર કરી જાણું.’
મહેતા તો ઘડીભર પત્ની સામે જોઈ રહ્યાં ! મનમાં એક આનંદની લહેરખી ઉઠી. ‘વાહ ઠાકર મહારાજ…ઘરનું માણસ પણ તે આપ્યું છે ને કાંઈ….’ પ્રભુને મનોમન વંદન કર્યાં.

સાંજ સુધી આ દંપતિ એ દિશામાં રાહ જોઈને બેઠા છે. એવામાં દૂરથી દીકરાને આવતો જોયો. બળદને બાંધવાની રાશ (દોરી) ઉલાળતો ઉલાળતો ચાલ્યો આવે છે. એ જોઈને આ બંનેના આનંદનો પાર નથી. પત્નીએ તો દોડીને દીકરાને વ્હાલથી માથે હાથ પસરાવ્યો છે. મહેતાએ પૂછ્યું : ‘બેટા, ચાલીને આવ્યો? આપણું ગાડું ક્યાં ?’
…પણ જેના મા-બાપ સંસ્કારનો સમંદર હોય એમના સંતાનોમાં કંઈ કહેવાનું હોય ?
દીકરો બોલ્યો, ‘બાપુ, એમાં એવું થયું કે ફઈબાને આંગણે મેં જોયું કે એક પન માલ-ઢોર હતા નહિ એટલે મને વિચાર આવ્યો કે કાલ સવારે વરસાદ થાશે તો ફઈબા ખેતી કેમ કરશે ? એટલે પછી ફઈબાને ગાડુ ને બળદ હું તો આપતો આવ્યો…’ આટલું સાંભળતા તો બંને પતિ-પત્નીની આંખમાંથી હર્ષના આંસુડની હેલી ઉભરાણી…!

આ પ્રસંગને તો આજે વર્ષોના વર્ષો થઈ ગયા…. પરંતુ તેમાં ધરબાયેલી એક અદના માનવીના મનની અમીરાત – આપણને ઈશ્વરે જે કાંઈ આપ્યું હોય – સત્તા, સંપત્તિ કે શક્તિ, તેના માધ્યમ થકી જરૂરીયાતમંદને ઉપયોગી થવાની શીખ આપી, ઉચ્ચ માનવીય મૂલ્યોના દર્શન કરાવી જાય છે.

22 responses to “મનની અમીરાત – મોહનભાઈ અગ્રાવત

  1. Nice Story. Thanks..!

  2. Gandabhai Patel

    આટલો સુંદર અને હૃદયસ્પર્શી પ્રસંગ બહુ જ અસરકારક રીતે વર્ણવવા બદલ હાર્દિક અભિનંદન. સમગ્ર વાર્તા વાંચતાં આંખમાં હર્ષનાં અશ્રુઓનો અનુભવ થયો.
    -ગાંડાભાઈ વલ્લભભાઈ પટેલ

  3. “tane swarg bhulaavu shaamda,tu ek vaar kathiyawaad ma bhulo pad.”

    saache j saurashtra ni dhara ma je sadhu,santo paakya chhe, e to ewi maansai na prateek samaan chhe ke khud uper wado shyam ek vaar bhuli ne kathiyawad awe to ene pan swarg bhuli javu pade, ewi mahemaangati thai!

    lyo tyaare,
    ram ram

  4. amit pisavadiya

    ધન્ય છે એ દંપતિ ને ને ધન્ય છે એની માનવતા ને .. લાખ લાખ વંદન !
    આજે પણ સૌરાષ્ટ ના ગામડાઓ મા અમુક ઠેકાણે એવી માનવતા ની સરવાણી ઘણી વાર જોવા મળે છે.
    પરંતુ , આજ ના સમય મા માનવતા અને પોતિકા પણા નો ભાવ ધીમે ધીમે વિસરાતો જાય છે …..

  5. ashalata desai

    saras avi sunder varta apva badal
    abhinandan
    ashalata

  6. WOW. what a fantastic story. i like it very much.
    કાશ આજે પણ આપણા હદય આટલા વિશાળ હોત…
    thanks a lot to author and mrugeshbhai for giving us such a nice story.

  7. DHARMESH TRIVEDI

    ajana aa yug ma kadach aavi vato ni satyata babat jarur loko sansay thi juve parantu ava dil na dola loko thi j apni asmita ujli chhe.sars katha vastu badal abhinandan.

  8. tane swarg bhulaavu shaamda,tu ek vaar kathiyawaad ma bhulo pad.

  9. sultan nathoo

    Very nice. Ati sunder.

  10. gopal parekh

    aava bhai bhatarija sau benone bhagwan aape

  11. Bhai Shree Mrugeshbhai,
    sauthi pahela to jane tamane hethakna abhinandan.. kain website sharu karichee ne Bhaine kau tii…

    Ane biji mushaldhar shabashi a evada e Mohanbhaine…
    Bhai Mohanbhai aa e ‘Manani Amirat to assal sauthi pela tamari te tamane aa parsang haiya kothe jadai gyo ne e vari tamari etali saarap Bhai te amane saune y vari eno havad chakhayado. ‘Balihari Guru aapki jo Govind diyo batay…’ Tame to bhai Mansai ne sakshat ‘Govindswarupe pragat karya… Ghani khamma tamane Mohanbhai …Sau gujaratio tamara lakh lakh ovarana leshe jo jo pachhi keta nai ke kidhu notu… e avajo ram ram…-Sanatbhai Dave

  12. TAMARI PASE JE CHHE AMATHI GANTRI KARYA VAGAR , KAHONE KE MAN MUKINE AAPVA MATE TO MANNI AMIRAT J JAGAMAGAVAVI PADE…..KOI PAN YUGMA AAVU MABLAKH MAN HOVU VIRAL CHHE NE TETHI J EVA VIRAL PRASANGO YUGO SUDHI YAD RAHE VARATA BANINE!
    SUNDAR RAJUAT MATE SHREE AGRAWATBHAI NE ABHINANDAN..TAMARI JEM HAVE AMNE PAN AA PRASANG BHULYO NAHI BHULAY

  13. સુરેશ જાની

    માણસાઇના દીવા આને કહેવાય.

    વો હી પશુ પ્રવૃત્તિ હૈ કિ આપ આપ હી જીયે.
    વહી મનુષ્ય હૈ કિ જિ મનુષ્યકે લીયે મરે.

    એકવીસમી સદીમાં,સમૃધ્ધિ માટેની આંધળી દોડમાં આ માનવ મૂલ્યો ટકશે ખરાં ?
    આપણને તો હવે ક્યાંક સારા કામ માટે બે પૈસા આપવાનું મન થાય તો પણ, તેનો સાચો ઉપયોગ કરે તેવી સંસ્થા દીવો લઇને શોધવા જવી પડે તેમ છે.
    માન ઉપજાવે તેવા નામ વાળી સંસ્થાઓમાં ચાલતા ભ્રષ્ટાચાર જોતાં ભરોસાની ભેંસે પાડો જણ્યો, જેવી નીરાશા ઉપજે છે.

  14. પ્રેમ,વાત્સલ્ય,ભાવના,લાગણીઓ જગતમાંથી
    મરી પરવાર્યાં નથી.સત્તા.શક્તિ,સંપત્તિના માધ્યમથી
    જરૂરિયાતવાળાને ઉપયોગી થવાની શીખ દ્વારા માનવીય
    મૂલ્યોનું સુંદર દર્શન આ વાર્તામાં કરાવવા બદલ લેખક
    અને રીડ ગુજરાતીના તંત્રીશ્રીનો ખૂબ ખૂબ આભાર !

  15. awesome story…there are few, who thinks like Vajsur Bhai Mehta, the character from the story.. there are few whose heart is like a ocean…

    anyways, this is such a great story and great example for today’s people…

    thank you…

  16. Jayvantbhai Visamanbhai Sindhav (Junagadh)

    kathiawadna darek gamma aavi ghatnao baneli che. aa man ni visalta a katiawad, saurashtra na lokona lohima ja padel che. aajna aa yugma pan aava manso che. jo aapna aa adbhut varsane darek yuvan pase lai javama aave to aavnar bhavisyama pan kadach aavi ghatnao bane. Mohanbhai Agrawat no aa prayatna khubaj vakhanva layak che ane teo dvara aavij biji aapni potani sansktitini aavi hakiktone aapni same raju karse tevi apeksa rakhu chu. Mohanbhai Agrawat no khub khub dhanywad.

  17. BHARAT GOSWAMI

    Shri Mohanbhai,
    aadbhut vaat kahi chhe.
    khoob sundar rajuat.
    lakh lakh abhinandan.
    BHARAT GOSWAMI

  18. Virenra Pandya

    Class story.. Ankh ma pani lavi didha.

    Mohanbhai keep it up.

  19. Narendra Mahavadia

    Namste Mohan Bhai,
    this one is excellent story……..
    I have listen story like this in a cassette of late Shri Pravindan Gadhavi……in that situatoin is same but bhai went to ben’s home and jijaji behaves like “bhai” of u r story,but in ends bhai returns to his home with empty hand and broken heart,at that time “bhaniyo” came at home and knew the situation and follow his “mama” and shoted repeatedly “mama pachho wal maro bap aaywo” and at that time rain drops fall on “mama” and he talled his “bhaniya” ke “have to maro pan bap aaywo”
    It is just good to listen but this story is far good than that.
    Please write more and more such stories and amne saurast ni rasdhar nu pan karawata raho…….
    thanks once again.

  20. bhagavane apyu chhe, mate jarur hoy tene achuk aapavu j joiye. aa sansar parabhuni maher thi j chale chhe. aapane 4 bij vavive te(prabhu) 4000 kari aape chhe. aapanu sharir pan ae j chalave chhe, lohi banave chhe, jobh upar panino (water) 24 hrs. abhishek kare chhe. Aapani jibh (tongue) 24 kalak bhini rahe chhe.
    aa dehmathi “Aatma-prabhu” chalyo jay to 4 manaso ne kandh par mukine deh lai javo pade chhe.
    prabhu ratre saras ungh aape chhe, unghama aapane badhane (mata, pita, pati, balko, sambandi…etc) ne bhuli jaiye ane shanti aape chhe. aapana badha j klesh te hari le chhe. savare udhiye tyare aapani smruti pachhi aape chhe, ke tame kon chho? savare “tajgi-fresh” feel thay chhe.
    Jo Prabhu aatalu dhyan rakhe to bijani thodi madad karine aapane koi motu kam karyu nathi.
    mane to lage ke parbhu pariksha karava j aava sanjog rache. baki koine aapavama kadi karunasagar pachho padyo chhe?

  21. Daxesh Patel

    Jai Swaminarayan !
    i’m very much glad to read this ‘Kruti’ from Mohanbhai… thank you mohanbhai and thanks to Mrugeshbhai too… for publishing such a Noble real story of such a Noble Family…
    thank u all…
    jai swaminarayan

  22. paresh ranpara

    dear mohanbhai

    really very touching story. while reading the story i was feeling as if i was there in that era.

    khub j sari ane saral bhasa ma lakhyu chee. mari aakho pan bhini thai gai ti vachata vachata. bus avi j rite lakhata rahejo.