પ્રવાસ પર – કુન્દનિકા કાપડીઆ

અમને બંનેને પ્રવાસનો બહુ જ શોખ છે. અમારું ચાલે તો અમારું ઘર ટ્રેનમાં, બસમાં, સ્ટીમરમાં, વિમાનમાં બનાવીએ અને ઉત્તર-દક્ષિણ-પૂર્વ-પશ્ચિમ ચારે દિશામાં અમારો મુકામ હોય. પણ પ્રવાસ કરવા માટે પૈસા પડે છે, અને સ્વાભાવિક રીતે જ, અમારી પાસે એટલા પૈસા નથી (હોઇ શકે નહિ, કારણ કે પૈસા હોત તો અમને પ્રવાસને બદલે ઠરીઠામ થઇને બેસી રહેવામાં વધુ રસ હોત). એટલે પછી અમે કલ્પનામાં ને વિચારોમાં પ્રવાસ કરીએ છીએ અને અમારો વરંડો જ ક્યારેક અંધારામાં જળ પર ડોલતી સ્ટીમર બને છે, ક્યારેક કોઇ હિલ-સ્ટેશન પરના ડાકબંગલાનો રૂમ.

રાતે વરંડામાં અમે ખુરશી નાખીને બેસીએ છીએ અને કોલ્ડ કૉફી પીએ છીએ. અચાનક અનુરાગ કહે છે : ‘મુદા, પછી આવતી કાલે આપણે ક્યાં જવાનું છે?’ હું મારો મુડ હોય તે પ્રમાણે જવાબ આપું છું : મસૂરી અથવા રાજસ્થાન કે પછી જગન્નાથપુરી. તે કહે છે: ‘તો પછી રાતે સામાન બાંધી લેવો પડશે. અને સાંભળ, મસૂરીમાં ઠંડી બહુ હશે. આપણે નૈનિતાલ ગયા ત્યારે તારે માટે ગરમ કોટ સિવડાવ્યો હતો, તે લેવાનું ભુલતી નહિ.’

ઘણી વાર સાંજે, ઓફીસેથી આવીને અનુરાગ બહાર વરંડામાં આરામખુરશીમાં પગ લાંબા કરીને બેસે છે. નિત્શે કે બર્ગસોંનું એકાદ પુસ્તક લઇને હું પાસે બેસું છું. એ કહે છે:’ઠીક મુદા, હું પણ ખરો ભુલકણો થતો જાઉં છું. આજે આપણે ક્યાં છીએ તે હું ભૂલી જ ગયો છું. આ કયું ગામ છે?’
હું કહું છું: ‘એમાં કંઇ નવાઇ પામવા જેવું નથી. અપણે એટલો બધો પ્રવાસ કરીએ છીએ કે ક્યાં છી તે ભૂલી જવાય.’
એ કહે છે : ‘હા, પણ આજે આપણે ક્યાં છીએ?’

અને હવામાં ભીનાશભરી ઠંડી ને આકાશમાં શ્વેત વાદળનાં શિખર હોય તો હું કહું છું : આપણે કાશ્મીરમાં છીએ. વાતાવરણમાં ગરમી ને ઉકળાટ હોય તો કહું છું: ભૂલી ગયો? આજે આપણે મદ્રાસમાં છીએ. ઉલ્લસિત થઇને એ કહે છે : ‘હા, હા, ખરી વાત. કાલે સવારે વહેલી તૈયાર થઇ જજે, આપણે મરીના બીચ ફરવા જઇશું. મરીના બીચ દુનિયાનો એક સૌથી સુંદર દરિયાકાંઠો ગણાય છે.’ હું ધીમે ધીમે કહું છું: ‘તું કેટલો ભુલકણો થતો જાય છે? ગઇ કાલે આપણે મહાબલિપુરમ્ ગયાં હતાં ને ત્યાંનાં ભવ્ય ખંડિયેરો જોયેલા એ વાત આટલી જલદી ભૂલી ગયો? ત્યાંના ઉછળતા દરિયાનો સફેદ ઘુઘવાટ કેવો તારા પગ પાસે ઠલવાઇ પડેલો ! તું મરીના બીચની વાત કરે છે, પણ મહબલિપુરમ્ જેવો અદ્દભૂત દરિયો મેં ક્યાંય મેં નથી જોયો.’

અમે મનમાં જ હસીએ છીએ અને કોફી પીએ છીએ. હું તેને પુસ્તકમાંથી કંઇક વાંચી સંભળાવું છું : ‘માણસ તો એક અતિક્રમી જવા જેવી વસ્તુ છે. જે પોતાની જાતને અતિક્રમી જાય છે, તેને જ જીવવાનો અધિકાર છે. માણસનું જીવન અપૂર્ણતામાંથી સંપૂર્ણતામાં જવા માટેની યાત્રા છે. . . . .’ વાંચતાં વાંચતાં મોડી રાત થઇ જાય છે. અંધારાના આશ્લેશમાં આકાશ સૂઇ જાય છે. પૃથ્વીના કોઇક મહાન પ્રેમની યાદમાં, તારાઓ તેજની કવિતા રચે છે. એ ઊભો થઇને મારા ખભે હાથ મૂકે છે : ‘બસ મુદા, હવે ઉંઘી જઇએ. પછી વહેલું ઉઠાશે નહિ. કાલે આપણે વહેલી સવારની બસ પકડવાની છે ને!’

… ગયા સોમવારે સાંજે અચાનક જ એણે આવીને કહ્યું :’આજે બહુ મઝા આવી, નહિ મુદા ! શિવપાર્વતીની આટલી સુંદર મૂર્તિ પહેલાં કદી જોઇ જ નહોતી. આ મીનાક્ષી મદુરાઇનું મંદિર ખરેખર અદ્દભૂત છે. આપણે આ સ્થળે વહેલાં આવવું જોઇતું હતું. આપણે આટલાં સ્થળોએ આટલાં શિલ્પો જોયાં પણ જેને જોઇને ભીતરની આંખ ચમકી ઊઠે, એવી અદ્દભૂત મૂર્તે તો આજે જ જોઇ.’

હું સમજી જાઉં છું કે આજે ઑફિસમાં દક્ષિણનાં મંદિરો વિશેનું કોઇક પુસ્તક તેના હાથમાં આવી ચડ્યું હશે અને એમાંથી આ મૂર્તિ વિશે તેણે વાંચ્યું હશે. તેની સ્મરણશક્તિ બહુ જ સતેજ છે. તેને ઘણું બધું યાદ રહી જાય છે. યાદ તો મને પણ રહે છે. હું કહું છું : ‘મને એ જોઇને આપણે દાર્જીલિંગમાં એક સવાર જોઇ હતી તે યાદ આવી ગઇ. એ સવાર જેવી, ઉજ્જ્વલતામાં નિરંતર ઊગતી રહેતી હોય એવી એ મૂર્તિ હતી, નહિ?’

આંખ બંધ કરીને જાણે યાદમાં ડૂબી જઇને તે કહે છે: ‘ઓ- તને એ સવાર યાદ છે? અનંત કાળમાં એવી એકાદ સવાર ઊગે, અને તે વખતે હૉટેલનો વેઇટર ત્યાં આવેલો. મને ને તને બન્નેને મનમાં થયેલું કે હમણાં એ ‘ચા લાવું સાહેબ?’ જેવી કોઇ અતિશય શુષ્ક વાત કરશે અને આ નીરવતા ખંડિત થઇ જશે. પણ તે કદાચ સમજુ હતો, ને આપણને એવાં લીન જોઇને પાછો ચાલ્યો ગયેલો, તેની આ સમજ માટે મેં એને ઇનામ આપેલું, યાદ છે?’

શિવ પાર્વતીનું પાણિગ્રહણ કરે તેને પહાડની કોઇક સવાર સાથે શી રીતે સરખાવી શકાય તેની મને ખબર નથી. તેને પણ નથી. પણ તે મારો પ્રિય સાથી છે ને! મને સદાય પૂરક. તેણે ફરી કહ્યું :’હા, ઉજ્જવળતામાં ઊગતી સવાર જેવી એ મૂર્તિ હતી અને એની બાજુમાં કાલીની પ્રચંડ મુર્તિ છે તે જાણે અંધારાને પી રહી હોય તેવી લાગતી હતી.’ એકબીજા સામે જોયા વિના અમે એકબીજ તરફ હાથ લંબાવીએ છીએ. અનાયાસ જ અમારા હાથ મળી જાય છે. જેમાં કશું જુઠાણું નથી તેવા અસત્યોના એક મધુર કાવતરામાં ભાગીદાર બનેલાં બે જણાંનું એ આનંદમિલન છે.

આમ, એકબીજા સામે ઝાઝું જોયા વિના જ અમે પ્રેમમાં પડી ગયેલાં. સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરીના રેફરન્સ ખંડમાં હું ‘નેશનલ જ્યોગ્રાફી’ ની ફાઈલો ઉથલાવતી હતી, મારે એક ખાસ જગ્યા વિશેની માહિતી જોઈતી હતી, તે ન મળતાં કાઉન્ટર પર બેઠેલા મદદનીશને મેં પૂછ્યું :’કોંગોનાં જંગલો વિશેની માહિતી શામાંથી મળશે?’

‘કોંગોનાં જંગલો?’ તેણે માથું ખંજવાળ્યું.
મેં કહ્યું : ‘ત્યાં ભાગ્યે જ કોઈ જતું હોય છે. ત્યાં જવાનો માર્ગ ઘણો દુર્ગમ છે…..’
‘હું ત્યાં ગયો છું!’- મારી બાજુમાં ઊભેલો કોઈક જણે કહ્યું.
ચમકીને મેં તેની સામે જોયું. સફેદ કપડાં પહેરેલો એક સુઘડ, સજ્જ, પાતળો પુરુષ, અસ્પષ્ટ સ્મિત કરતાં તેણે ફરી કહ્યું : ‘હું ત્યાં ગયો હતો. ગયા વરસે.’
‘પણ… પણ…’ હું અચકાઈ. ‘ત્યાં તો કોઈ જઈ શક્તું નથી !…’

તે હસ્યો: ‘હા, ત્યાં તો કોઈ જઈ શક્તું નથી!…’ વસતો એક આદિવાસી ભેટી ગયેલો ને ત્યાં લઈ ગયેલો. અમે એ જંગલોમાં ચેતવણી આપે તે પહેલાં એક તીર મને વાગી પણ ચૂકેલું. અને એ ઝેર પાયેલું હોવાથી હું બેભાન બની ગયો હતો. પછી તીરધારી લોકો નજીક આવતાં મારા સાથીએ તેમને સમજાવેલું કે હું મિત્ર છું, દુશ્મન નથી; ને એ લોકોએ કંઈક દવા આપીને મને બચાવી લીધેલો. હું ત્યાંની થોડીક વસ્તુઓ પણ લઈ આવ્યો છું, તમને રસ હોય તો મારે ઘેર આવજો.’

બીજા રવિવારે હું એને ઘેર ગઈ ત્યારે એણે વિકરાળ પ્રાણીઓથી ભરેલાં કોંગોનાં ગીચ જંગલોની, ત્યાં વસતા નીચા લોકોની, કલહરીના બુશમૅનની, મોરોક્કોના વૃક્ષવિહોણા કઠોર પર્વતોની, એજીપ્તના કદી આંખો ન મીંચતા સ્ફિંક્સની વાતો કરી હતી. હું જવા માટે ઊભી થઈ ત્યારે એણે કાગળમાં વીંટેલી કોઈક વસ્તુ મને આપી. ‘આ હું કોંગોની જે વસ્તુ લઈને આવ્યો હતો તે. ઘરે જઈને નિરાંતે જોજો.’

ઘેર જઈને મેં નિરાંતે જોયું.

એ, કોંગોના જંગલ વિશેનું એક મોટું, પુષ્કળ માહિતી અને ચિત્રોથી ભરેલું પુસ્તક હતું, જેમાં એણે કહેલી બધી વાતો હતી.

…એને પછી અમે પરણી ગયાં.

તે દિવસથી ઘરમાં રહ્યે રહ્યે અમે પ્રવાસે નીકળ્યાં છીએ. આથમતાં ગીતોની નગરી વેનિસને નદીઓ પર, ગોંડોલામાં અમે ફર્યાં છીએ; ઊતરતા ઉનાળે કાદવ પર તરતું મૅક્સિકોનું નાનકડું શજેર મેક્સકેલ્ટીટાન અમે જોયું છે. કૅનેડાનો સુગંધી ઉનાળો અમે શ્વાસમાં ભરી લીધો છે; મે-જૂન-જુલાઈમાં બદામની સફેદ મંજરીથી મહેકી રહેતા ઑસ્ટ્રેલિયાના પહોળા રસ્તા પર અમે હાથમાં હાથ પરોવી ચાલ્યાં છીએ; સિલોનમાં કોઈ ટુરિસ્ટે ન જોયા હોય તે નીલમ- બુદ્ધ અમે જોયા છે; અજાણ્યા દેશના પહોળા રસ્તાના હાથ સદા અમને આવકારવા ઊંચા થયા છે….

અને આપણા દેશમાં સફેદ વસ્ત્રો પહેરીને ઠંડીમાં ઊંઘી જતાં પહાડી નગરો; કુલૂકાંગરાનાં, ધોળાં ઝીણાં ફૂલોનો મુગટ પહેરીને ઊભેલાં સફરજનનાં વૃક્ષો; કુમાઉંની ખીણોમાં હજારોનાં ટોળામાં ઊતરી પડતાંને વૃક્ષોને ઝબકતી જ્વાળા જેવું કરી મૂકતાં નારંગી રંગના ‘મીનીવેટ’ પંખીઓ; ચોમાસામાં શિલોંગના પૂરમાં ડૂબેલાં ખેતરોની ગંધ; હંપીનાં ખંડિયેરોમાં ઘૂમતા, વિગત જાહોજલાલીના પડઘાઓ…. કેટલું બધું ! એનો કોઈ પાર નથી, એની કોઈ સીમા નથી. રોજરોજ આકાશનાં ખુલ્લાં બારણાંમાંથી નિમંત્રણનો દૂત અમારે દ્વારે આવે છે અને પવન અનુકૂળ હોય તો સાત સમદરની સફર ખેડવા અમે તૈયાર થઈ જઈએ છીએ.

પરમ દિવસે રાતે અમે વરંડામાં બેઠાં હતાં. ઊજળી આઠમની રાત હતી. અનુરાગે કહ્યું : ‘ઠીક મુદા, આપણે અહીં નીલગિરિ પહોંચી તો ગયાં, પણ હૉટલમાં ક્યાંય જગ્યા નથી. શું કરીશું ?’ હું ખુરશીમાં બેઠી બેઠી વટાણા ફોલતાં કહું છું : ‘કંઈક વ્યવસ્થા તો કરવી પડશે. બસમાંથી ઊતરીને ક્યારનાં આપણે તડકામાં જ ઊભાં છીએ. સવારનું કાંઈ ખાધુંપીધું પણ નથી. હું તો થાકી ગઈ છું.’ તેણે જરાક હસીને કહ્યું : ‘પ્રવાસમાં વાસ અઘરો હોય છે, મુદા ! જરા થોભ, બસમાં આવતાં આવતાં આપણે પેલા ચંદનવૃક્ષોના વનમાં એક નાનકડી હૉટલ જોઈ હતી તેની હું તપાસ કરી આવું.’

થોડી વાર અમે બંન્ને ચૂપ રહ્યાં. પછી કહે, ‘ચાલ, જગ્યા તો મળી ગઈ. અહીં તો જમવાનું સરસ મળશે એમ લાગે છે. કેવી સરસ સુગંધ આવે છે !’
હું કહું છું : ‘હા, સાંભારના મસાલામાંથી મેથી જરા વધારે હોય ત્યારે આવી જ સુગંધ આવે છે.’

….અને આજે સાંજે…. હું ક્યારની એની રાહ જોયા કરું છું.
સાડા છએ તો એ ઑફિસેથી ઘેર આવી જાય. આજે સાત વાગી ગયા. હજુ ક્યાંય અણસાર નથી. કેટલીય વાર રૂમમાંથી વરંડામાં આંટા માર્યા કર્યા. વરંડામાંથી રસ્તો દૂર સુધી દેખાય છે. કેટલી વાર ફરી ફરીને જોયા કર્યું. રસ્તાની ધૂળધમાલમાં ક્યાંય એની પાતળી સીધી તેજભરી કાયા દેખાઈ નહિ. મારું મન વ્યગ્ર થઈ ગયું. મુંબઈ જેવું શહેર. માણસ ઘેર પહોંચે ત્યારે સલામત લાગે. પહેલેથી કહ્યા વગર તો એ ક્યાંય જાય જ નહિ. મોડું થવાનું હોય તો મને ફોન કરે. શું થયું હશે ? કશી ખોટી કલ્પના ન કરવાનો દ્રઢ નિર્ણય કરીએ તોય ફરી ફરી કશીક અમંગળ કલ્પના મનમાં આવી જ જાય…

અચાનક ફોનની ઘંટડી વાગી. મેં દોડીને રિસીવર ઊંચક્યું. ‘હેલો…’
સામેથી કોઈક ઘોઘરો અવાજ… ‘હેલો, હું ચર્ચગેટથી સ્ટેશન માસ્તર મિ. ખરાડે બોલું છું. તમારા પતિ…..’
મારું હૃદય બેસી ગયું. આહ, એ એક ક્ષણ. એના એક શબ્દ ને બીજા શબ્દ વચ્ચેની, ટનબંધ વજનથી ફસડાઈ પડેલી એ એક ક્ષણ !
એણે કહ્યું : ‘તમારા પતિ આજે સવારે મળ્યા હતા. વાતવાતમાં ખબર પડી કે મારી પત્ની નલિનીનાં કૉલેજનાં બહેનપણી મુદાબહેન તે તમે જ. તે ઘણીવાર તમારી વાર્તાઓ ને લેખો વાંચીને તમારો પત્તો શોધતી હતી. આજે અચાનક તમારી ભાળ મળી. નલિની મારી બાજુમાં જ છે. એની સાથે વાત કરશો ?’

મેં થોડી વાત કરી ત્યાં ખુલ્લા બારણામાંથી એક ગુંજાર પ્રવેશ્યો અને પછી થોડા શબ્દો.

‘પતા ક્યા ખાક બતલાયેં, નિશાં યા બે-નિશાં અપના
જહાં બિસ્તર લગા બેઠૈં, વહાં સમજો મકાં અપના.’

હું દોડીને એને વળગી પડી. એણે મારા વાળ પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું : ‘આજે વરસાદને કારણે ત્રણ ટ્રેન કૅન્સલ થઈ. અને કહે જોઈએ, આ નીલગિરિની, ચંદનવૃક્ષોથી ભરેલા આંગણાવાળી હૉટલમાં આજે શું જમવાનું મળવાનું છે ?’

થાળીમાં ખીચડી ને કઢી પીરસતાં મેં કહ્યું : ‘આજે રસોઈયો આવીને મને પૂછી ગયો હતો કે શું બનાવું. મેં કહ્યું, વધારે મેથીવાળો મસાલો નાખીને સાંભાર બનાવો, અને સાથે મગની દાળની ખીર.’

3 responses to “પ્રવાસ પર – કુન્દનિકા કાપડીઆ

  1. Really Amazing.An Inspirational one for those who are really mad for money.The story symbolises inner satisfaction level of the couple.The article is really of a top level spirituality.

    Thanx for a good Article.

  2. nilam.h doshi

    good article.અભિનંદન .લેખક ને અને એડીટર્‍ ને પણ.મજા આવી ગઇ.બધા આવુ વિચારી શકે તો જીવન મા સુખ ક્યારેય ગેરહાજર ને રહે.

  3. Kamlesh Parekh

    Terrific. Amazing. Just fits to our own inner world of eternal traveller.