દાદાની દોસ્ત – જયવદન પટેલ

બસ આવી ત્યાં સુધીમાં તો એ છોકરીએ કેટલી બધી સૂચનાઓ આપી દીધી હતી : ‘દાદાજી, સવાર-સાંજ અને જમ્યા પછી રોજ ગોળીઓ લેજો. રાત્રે સુતા પહેલાં આંખમાં દવાના ટીંપા નાખવાનું ભૂલતાં નહીં. ડૉકટરે કહ્યું છે રોજ સવારે ફરવા જવાનું યાદ છે ને ? ગરમ પાણીથી નહાજો, હમણાં ઠંડા પાણીથી નહાવાનું નહીં, સમજ્યાને? અને હાં દાદાજી, પહેલી તારીખે ડૉકટર પાસે રીપોર્ટ માટે જવાનું છે, ભૂલતા નહીં. એટલું બોલીને એ એટકી ગઈ હતી. થોડી ક્ષણો મૌનમાં ઓગળી ગઈ હતી અને પછી તે બોલી હતી : ‘દાદાજી, બા પર ગુસ્સો કરતા નહીં.’ એ છોકરીનો અવાજ ભીનો થઈ ગયો હતો. એ બોલી હતી : ‘તમને મારા સમ છે, બા પર ગુસ્સો કરો તો.’

ત્યાં તો બસ આવી ગઈ હતી. એણે બસમાં ચડતાં ચડતાં પાછા વળી કહ્યું હતું : ‘જાઉં છું હોં દાદાજી. મારી ચિંતા કરશો નહીં.’ એના ગળે ડૂમો બાઝી ગયો હતો. આંખનાં આંસુથી દેવર્ષિનાં ચશ્માનાં કાચ ભીંજાઈ ગયા હતા. એ એટલું જ બોલી શક્યા હતા : ‘આવજે કિનુ.’ છોકરીના હાથ પર દેવર્ષિની આંખમાં આંસુનું એક ટીપું ચશ્માનાં કાચ વીંધીને સરી પડ્યું હતું.

બસ ઊપડી હતી. છોકરી બસની બારીમાંથી દેવર્ષિની સામે આંખ માંડીને જોઈ રહી હતી. દેવર્ષિની છાતી વીંધીને ગરમલહાય નિ:શ્વાસ બહાર આવી ગયાં હતાં.

એ ઘેર આવ્યા હતા. ઘરમાં આમથી તેમ આંટો માર્યો હતો. બધું જ જાણે સાવ સૂમસામ થઈ ગયું. ગઈકાલ સુધી તો કેવો કલ્રરવ હતો અને આજે? ઘરનો ખૂણે ખૂણો ગમગીન અને ગંભીર હતો.

અંદરના ઓરડામાંથી જાનકી સાડલાના છેડાથી હાથ લૂછતાં-લૂછતાં બહાર આવ્યાં. પૂછ્યું હતું : ‘કિનારાને બસમાં બેસાડીને આવ્યા ને?’

દેવર્ષિએ ચશ્માનાં ભીના કાચ લૂછયાં હતા. ફરી પાછો એક નિ:શ્વાસ છેક ગળા સુધી આવીને પાછો વળી ગયો હતો. એ ખામોશ હતા. એમના કાનમાં એ છોકરીનો અવાજ પડઘાઈ રહ્યો હતો : ‘દાદાજી, બા પર ગુસ્સો કરતા નહીં. તમને મારા સમ છે.’

દેવર્ષિને ઘરમાં જાણે ગૂંગળામણ થતી હતી. એ ઘરની બહાર કંપાઉન્ડમાં વૃક્ષોની નીચે જઈને ઊભા રહ્યા હતા. બધું જ જાણે સૂમસામ હતું. ગુલાબના છોડ પરના એક ફૂલ પર હળવેથી હાથ ફેરવ્યો. એમના કાનમાં અવાજ ગુંજી ઊઠયો : દાદાજી, ગુલાબનું એક ફૂલ મારા વાળમાં પરોવી દો ને – ! દેવર્ષિને લાગ્યું, બધાં જ ફૂલોની ખુશ્બૂ આજે ખોવાઈ ગઈ છે અને ઘરમાંથી જાનકીનો સાદ સંભળાયો હતો : ‘અરે સાંભળો છો ! ચા ઠંડી થઈ રહી છે.’ એક આછા નિ:શ્વાસ સાથે એ ઘરમાં ગયા હતા.

જાનકીએ કહ્યું હતું : બાજુના ઘરમાં અમરત કામ કરે છે એની સાથે આપના ઘર-કામનું નક્કી કરી દીધું છે. એ છોકરી કિનુ ગઈ તો ગઈ. કૂકડી હશે તો જ વહાણું વાશે? દેવર્ષિએ જાનકી સામે જોયું હતું. આ સ્ત્રીને મારે કહેવું શું? અરે ભલી બાઈ, કૂકડી ન હોય તો ય વહાણું તો વાશે, કૂકડીના અવાજ સાથે સવારના સંબંધની પણ એક મધુરતા હોય છે, એ શી રીતે સમજાવું તને?

દેવર્ષિ ટેલિફોનની બાજુની ખુરશીમાં જઈ બેઠા હતા. જાનકી બોલી ઊઠ્યા હતા : ‘કિનુના પહોંચી ગયાના ફોનની રાહ જુઓ છો ને ! એ છોકરી કંઈ નાની અમથી કીકલી નથી, કે આમ આટલી ચિંતા કરો છો ! એ તે વળી આપણી કોણ છે કે એને માટે આટલો જીવ બાળો છો?

દેવર્ષિના હોઠ સુધી શબ્દો આવી ગયા હતા : ‘જાનકી, તમે મને પૂછો છો, એ છોકરી આપણી કોણ થાય છે? તમને શી રીતે સમજાવું? કોઈવાર કશું પણ સગપણ ન હોય તોય એ માણસ બિલકુલ પોતાનું લાગે છે.’

દેવર્ષિ શહેરની એક કૉલેજમાં અધ્યાપક હતા. બે-અઢી વરસ પહેલાં જ નિવૃત થયા હતા. નિવૃતિનો એમને એવો તો આઘાત લાગી ગયો હતો કે હૃદયરોગનો હુમલો આવી ગયો હતો, પણ એ બચી ગયા હતા.

એમનાં પત્ની જાનકી એમનેય સાઈઠ-બાસઠ વરસ થયાં હતાં. પગે વાની તકલીફ હતી. દીકરો હતો એ તો અમેરિકા જઈને સૅટલ થઈ ગયો હતો. દીકરો આલાપ અને દીકરાની પત્ની આરોહી અવાર-નવાર પત્ર લખીને કહેતાં હતાં : ‘મમ્મી-પપ્પા, હવે તો તમારી ઉંમર થઈ. તમે બન્ને અહીં અમેરિકા અમારી સાથે આવીને રહો.’ પણ દેવર્ષિ અને જાનકીનું મન માનતું ન હતું. કાયમ માટે અમેરિકા રહેવું અમને ગમે નહીં.

ત્યારે આરોહીએ ફોન પર વાત કરી હતી : ‘તમે બન્ને હવે તો ઢળતી ઉંમરનાં કહેવાય. પપ્પાજી હૃદયરોગના દરદી છે અને મમ્મી તમે વાનાં દરદી છો. ઘરમાં નાનુંમોટું કામ કરે અને ચોવીસે કલાક તમારી સાથે રહે એવી કોઈ બાઈ કે છોકરી મળે તો રાખી લો. તમને બન્નેને રાહત રહેશે અને તમને કંપની મળી રહેશે.’

દેવર્ષિએ જવાબમાં કહ્યું હતું : ‘પણ તારી મમ્મી માને તો ને ! હું તો ક્યારનોય કહ્યા કરું છું, એને ગળે મારી વાત ઊતરતી જ નથી.’ આરોહી એ જાનકીને વાત સમજાવી હતી : ‘મમ્મી, આવડા મોટા ઘરમાં તમે બન્ને એકલાં રહો છો એની અમને પણ ખૂબ ચિંતા રહે છે. તમારી સાથે કોઈ માણસ હોય તો તમારા બન્નેની સંભાળ રાખે – સાજા-માંદે એ તમારી સેવા કરે. તમને વાતનો વિસામો મળે.’ વહુની વાત છેવટે જાનકીએ માની લીધી હતી.

એ દરમિયાન બન્યું એવું કે દેવર્ષિના એક જૂના મિત્ર ગોપાલ પટેલ ગામડેથી શહેરમાં કોઈ કામ માટે આવ્યા હતા. દેવર્ષિને એમનો ભેટો થઈ ગયો હતો. બન્ને જુના ભાઈબંધ. હરખભેર એકબીજાને ભેટી પડ્યા હતા. દેવર્ષિ આગ્રહ કરીને એમને ઘેર તેડી લાવ્યા હતા. બન્ને દોસ્તાએ જૂની યાદો તાજી કરી હતી. જૂનાં સંસ્મરણો વાગોળ્યાં હતાં. દેવર્ષિએ વાતમાંથી વાત નીકળતાં કહ્યું હતું : ‘હવે તો અમારા બન્નેની ઉંમર થઈ. કોઈ બાઈ કે છોકરી અમારી સાથે રહે. કામ કરે. ઘરમાં વસ્તીએ જેવું લાગે, એની શોધમાં છીએ.’

ત્યારે ગોપાલ પટેલ બોલી ઊઠ્યા હતા : ‘મારી એક દીકરી છે કિનારા. બારમું ધોરણ પાસ છે. અઢાર-ઓગણીસ વરસની છે. હજુ તો લગ્નની બે-ત્રણ વરસની વાર છે. તમે કહો તો હું એને મોકલી આપું. શહેરમાં રહેશે તો એનેય શહેરના સંસ્કાર મળશે – શહેરની રીતભાત શીખશે. તમારું ઘર હોય પછી અમનેય ઉચાટ ન હોય – ’

દેવર્ષિ તો ખુશ ખુશ થઈ ગયા હતા : ‘અરે જાનકી, આ તો ઘેર બેઠાં ગંગા આવી ગઈ. ગોપાલ પટેલની દીકરી હોય પછી તો કહેવાપણું પણ શું હોય?’

અને ગોપાલ પટેલે ગામડે જઈને દીકરી કિનારાને શહેરમાં દેવર્ષિને ઘેર મોકલી આપી હતી.

નમણી અને નાજુક કિનારા સીધી, સરલ અને સાવ ભલી, છોકરી. લજામણીના છોડ જેવી શરમાળ. છતાંય હસમુખી અને ચબરાક છોકરી. દેવર્ષિને એ છોકરી જોતાંવેંત જ ગમી ગઈ હતી, એ બોલી ઊઠ્યા હતા : જાનકી આપણને જેવી જોઈતી હતી એવી જ છોકરી મળી ગઈ છે.’

ચાર-છ દિવસમાં તો એ છોકરી કિનાર દેવર્ષિ અને જાનકી સાથે બિલકુલ હળી-ભળી ગઈ હતી. ઘરનાં નાનામોટાં કામની માહિતી પણ એણે મેળવી લીધી હતી. દેવર્ષિ અને જાનકીના સ્વભાવ, ગમા-અણગમાને પણ એ બરાબર સમજી ગઈ હતી. દેવર્ષિને એ દાદાજી કહીને સંબોધતી હતી અને જાનકીને એ બા કહીને બોલાવતી હતી.

દેવર્ષિ કોઈ વાર હસતાં હસતાં કહે : ‘કિનુ, આમ તો મારી વય બાસઠ-ત્રેસઠની છે. કોઈ ભૂલેચૂકેય મને દાદા કહે તો મને ગુસ્સો આવી જતો હતો. પણ તું મને દાદાજી કહે છે ત્યારે મને ગમે છે અને તું ખૂબ ખૂબ વહાલી લાગે છે.’

ઘરનું નાનું-મોટું કામ તો એ રમતાં રમતાં કરી નાખતી હતી અને પછી જાનકીની સાથે વાતો કરતી હતી : ‘બા, લાવો તમારા પગે મલમ લગાવી દઉં. બા, લાવો તમારું માથું ઓળી દઉં. બા, તમારા માથાના વાળ હું કાલે ધોઈ આપીશ હાં – બા, હવેથી દાદાજીનાં કપડાંને હું ઈસ્ત્રી કરી આપીશ હોં. – જાનકી તો ખુશ ખુશ થઈ જતાં.

કિનારા દેવર્ષિની પાસે બેસે. તરેહ તરેહના પ્રશ્નો પૂછે. દેવર્ષિ પણ કિનારાની વાતોમાં, પ્રશ્નોમાં રસ લે. અને કિનારા કહે : દાદાજી, તમે કહો છો, તો હું રોજ સાંજે તમને એક ભજન સંભળાવીશ. પણ દાદાજી, મારી એક શરત. તમારે મને અંગ્રેજી શીખવવું પડશે.’

કિનારા ઘરનું રોજેરોજનું કામ પતાવી, દેવર્ષિના ઓરડાને વ્યવસ્થિત કરે. આમથી તેમે અસ્ત-વ્યસ્ત પુસ્તકોને સરખાં ગોઠવી દે. કામ કરતી જાય અને ઝીણા મધુર અવાજે કોઈ ગીત ગાતી જાય. દેવર્ષિને જુએ અને શરમાઈ જાય. દેવર્ષિ હસીને કહે : ‘કિનું, કોયલે તારા ગળામાં માળો બાંધી દીધો લાગે છે. તું ગાય છે અને ઘરમાં સુગંધ-સુગંધ છવાઈ જાય છે.’

કોઈ કોઈ વાર જાનકીની સાથે પણ ઘરનું કામ કરતાં કરતાં વાતો કરે : ‘બા, તમારે ઘરે આવીને હું કેટલું કેટલું નવું નવું શીખી છું. અમારા ગામ તો હું રોજ સવારે મનમાં આવે ત્યારે ઊઠતી. અહીં તો તમે મને વહેલા ઊઠી જવાની ટેવ પાડી દીધી છે. તમે તો મને રસોઈ કરતાં શીખવી દીધું છે. કપડાંને બટન ટાંકતાં શીખવીએ દીધું છે. બજારમાંથી ખરીદી કરતાં શીખવ્યું છે.’

કિનારા ઘરમાં આવી છે ત્યારથે દેવર્ષિને તો જાણે સરસ મઝાની ઢીંગલી મળી ગઈ છે. અને કિનારા પણ દેવર્ષિ સાથે વધારે હળી-મળી ગઈ હતી. કિનારા જરા નવરી પડે અને દેવર્ષિ સાદ દઈને બોલાવે : ‘કિનુ, અહીં હીંચકા પર મારી બાજુમાં આવીને બેસ તને એક સુંદર અંગ્રેજી કવિતા વાંચી સંભળાવું.’ કોઈ કોઈ વાર એવું પણ કહે : ‘કિનુ, ચાલ મારી સાથે આપણે બજારમાં આંટો મારી આવીએ.’ દેવર્ષિને કિનારાની સોબત ગમતી હતી.

કિનારા પણ દેવર્ષિની ખૂબ નજીક આવતી જતી હતી. વહેલી સવારે દેવર્ષિની સાથે ફરવા જતી હતી. ફરીને આવ્યા પછી દેવર્ષિની સાથે ફૂલછોડના ક્યારા સરખા કરતી હતી. નવા નવા છોડ વાવતી હતી. છોડને પાણી પાતી હતી. ઘરની સફાઈ કરી દેતી હતી. દેવર્ષિને માટે ઓછી ખાંડની ચા બનાવી દેતી હતી. જાનકી પણ કહેતાં હતાં : ‘આ છોકરી આવી છે અને હું તો હળવી ફૂલ થઈ ગઈ છું.’

પણ દિવસો પસાર થતા ગયા, અને કિનારા સાથે નો જાનકીનો વ્યવહાર બદલાતો ગયો. કિનારાને દેવર્ષિ અંગ્રેજી શીખવતા હોય કે કિનારા દેવર્ષિની સાથે હસીને વાત કરતી હોય, જાનકીની નજર પડે એટલે તરત જ બૂમ પાડે : ‘કિનુ, અહીં આવ તો. આ રસોડાનાં વાસણ સરખાં ગોઠવી દે. નવરી પડી નથી અને દાદાજીની સાથે વાતે વળગી નથી.’

કિનારા કોઈ કોઈ વાર તો રમતિયાળ બની જતી હતી : ‘દાદાજી, ચાલો ને આપણે સંતાકૂકડી રમીએ. હું સંતાઈ જાઉં, તમે મને શોધી કાઢજો હોં’ કોઈવાર દેવર્ષિ પણ કહે : ચાલ કિનારા આપણે પત્તાં રમીએ. કોઈ કોઈ રાતે તો દેવર્ષિ અને કિનારા અંતકડી રમવા લાગી જાય. જાનકી ગુસ્સામાં આવી જઈ ને કહે : ‘આ છોકરી ઘરમાં આવી છે અને તમે ય સાવ નાના છોકરા જેવા બની ગયા છો. તમારી તો ઉંમર થઈ છે. તમને તો એટલુંય ભાન નથી.’

અને એક દિવસની વાત છે. દેવર્ષિને માથું દુ:ખતું હતું. કિનારા એમના કપાળે બામ ઘસતી હતી. નજર પડતાં જ જાનકી દોડી આવ્યાં હતાં. કિનારાના હાથમાંથી બામની શીશી ઝૂંટવી લીધી હતી અને કહ્યું હતું : ‘બામ લગાડનારી હું બેઠી છું હાં છોકરી’ કિનારાને એ શબ્દો એવા તો છાતીમાં વાગી ગયા હતા કે એ અંદરના રૂમમાં જઈને રોઈ પડી હતી.

એ પછીના બીજા એક દિવસે દેવર્ષિ તૈયાર થઈને બહાર આવ્યા હતા, એમણે કહ્યું હતું : ‘કિનુ, હું એક મિટિંગમાં જાઉં છું.’ અને બગીચામાં કામ કરતી કિનારા ગુલાબનું એક ફૂલ લઈને આવી હતી. દેવર્ષિના પહેરણના ગાજમાં ફૂલ પરોવી દીધું હતું. જાનકી એ જોઈ ગયાં હતાં. દેવર્ષિના ગયા પછી એમણે કિનારાને તતડાવી નાખી હતી : ‘મારી એક વાત બરાબર સમજી લે કિનુ, આવા બધા ચાળા મને જરાય પસંદ નથી. ગઈકાલે તું એમને પગના મોજા પહેરાવતી હતી. હું જોઈ ગઈ હતી પણ કશું બોલી ન હતી. તું તો નાદાન છે. અને તેં તો એમનેય નાદન બનાવી દીધા છે. મારા ઘરમાં આ બધું નહી ચાલે’ કિનારાના કાળજા પર તો જાણે ધગધગતા અંગારા ચંપાઈ ગયા હતા. જાનકીએ વધુમાં સૂચના આપી દીધી હતી : ‘એમની પથારીની ચાદર તારે સરખી કરવાની નહીં ! હું બેઠી છું એમની ચાર સરખી કરવાવાળી. એમની થાળી તારે હાથે પીસસવાની નહીં, હું બેઠી છું એમને પીસરનારી. અને રોજ સવારે એમની સાથે તારે ફરવા જવાનું નહીં સમજી ગઈ ને તું? કિનારાએ તો બન્ને કાને હાથ દઈ દીધા હતા. એ વધુ સાંભળી શકી ન હતી.

એ ઊંડા વિચારમાં પડી ગઈ હતી. મનોમન થયું હતું બાને વાત કાંઈ ખોટી નથી. દાદાજી, સાવ નાના છોકરા જેવા થઈ ગયા છે.આ તે કાંઈ સારું લાગે ? ગઈ કાલે તો એ મને કહે, ‘કિનુ તું તો મારી દોસ્ત બની ગઈ છે. – મારી દોસ્ત દીકરી.’ ગાંડપણ નહીં તો બીજું શું? આ ઉંમરે એમને શું આ બધું સારું લાગે છે?’

કિનારાએ તો એ દિવસ પછી દેવર્ષિની સાથે હસવું-બોલવું ઓછું કરી નાખ્યું હતું. દેવર્ષિ મનમાં બધું જ સમજી ગયા હતા. એ દિવસથી એ જાનકી સાથે ખૂબ નારાજ રહેતા હતા. અવારનવાર ગુસ્સો પણ કરતા હતા. એક નાની બાબતમાં એ જાનકી સાથે તકરાર કરી બેઠા હતા. જાનકી પણ ગુસ્સામાં આવી બોલી ગયાં હતાં : ‘એ છોકરી માટે તમને આટલો જીવ કેમ બળે છે?’ અને કિનારાએ સાંભળી ગઈ હતી. બીજા દિવસની સવારે એણે પોતાની બૅગ તૈયાર કરી કહ્યું હતું : ‘દાદાજી, મને બસમાં બેસાડી દો. મારે મારા ગામ જવું છે.’ અને દેવર્ષિને તો ચોટ લાગી ગઈ હતી. એ કશું જ બોલ્યા વિના તૈયાર થઈ ગયા હતા. કિનારા જતા પહેલાં જાનકીને પગે લાગી હતી : ‘બા, બોલ્યું-ચાલ્યું માફ કરજો.’

દેવર્ષિ કિનારાને બસમાં બેસાડી આવ્યા હતા પણ એમને હવે ઘર સૂનું સૂનું લાગતું હતું. એ દિવસથી એ હસવાનું પણ ભૂલી ગયા હતા. જાણે કોઈ પોતાની પાસેની એક કીમતી ચીજ છીનવી લીધી હતી.

જાનકી પતિના ઉદાસ ચહેરા સામે જોઈ રહેતાં હતાં. એક સાંજે ફૂલછોડ પાસે દેવર્ષિને બેઠેલા જોયા. એવા તો શોકમગ્ન હતા કે જાનકી વિચારમાં પડી ગયાં હતાં. એક દિવસ દેવર્ષિને એમના કોઈ મિત્ર સાથે વાત કરતાં જાનકીએ સાંભળી લીધા : ‘જાનકી આવી સાવ સાધારણ સ્ત્રી જેવી હશે એની તો મને ખબર જ ન હતી’ એ શબ્દો સાંભળ્યા અને જાનકીની આંખમાં આંસુ આવી ગયા હતાં.

ત્રીજે કે ચોથે દિવસની એક સાંજે કિનારા પાછી આવી ગઈ હતી. એને આવતી જોતાં જ જાનકી દોડી ગયાં હતાં. અને ભેટી પડ્યાં હતાં : ‘તું આવી ગઈ દીકરી’ કિનારા ગદ્દગદ્દ અવાજે બોલી હતી : ‘બા, તમારો કાગળ આવે અને હું ન આવું એવું તે કદી બને?’ જાનકીએ તો ટહુકો કર્યો હતો : ‘અરે સાંભળો છો ? બહાર આવો જોઈએ. જુઓ તો કોણ આવ્યું છે? તમારી દોસ્ત – દીકરી આવી છે !’

નજીકના એક મંદિરની સાંજની આરતીનાં ઘડિયાળાં રણઝળી ઊઠયાં હતાં.

Advertisements

13 responses to “દાદાની દોસ્ત – જયવદન પટેલ

  1. Wow, Very Sweet Story.. i loved it very much..
    i remember my “Dadaji” when i used to hang out with him in India, my backhome…

    And it’s soo true that , DADA NE WAHALI DIKRI J HOY…..

    i love my grand pa so much…. from this story i got so emotional, and miss my Dada….

    Thank You for the Great story…

  2. exilent story
    i miss my dadaji……
    he was no more…
    tnx

  3. saras lekh che ane ghani arth sabhar vat kahi che lekh ma

  4. Depicts very nicely the intricacies of human nature- love, jealousy, and first to third generation tie. The renewed childhood at old age is also touched very nicely.
    Many old age problems could be solved , if the person unlearns all trash of – ‘ good old days’ and learns to be a child again.

  5. It very nice and touching story. I missed my Dada. He was such a lovely and caring person. I was very close to him.

  6. khub saras ane hridaysparshi varta che!

  7. Really a very good story. Aankh na khuna bhina thai gaya. Thank you very much Jayvadan Patel for such a nice story. And Thank you Mrugesh Shah for such a nice portal. Keep it up…..

  8. Really a Very Good Story.Very Sweet story. I Miss My Dadaji
    Thann You Very Much .

  9. khub maja aavi. good story. thank u mrugeshbhai.

  10. Really nice and meaningful story. i like this story very much.

  11. Emotional Story.. Touch to heart.. I miss my Dadu. who always used to tell me “Manu” all the time… Noone can take his place…

  12. Really a very good story.

  13. very nice story jayvadanbhai. all the very best for other ones. hope we get another good one pretty soon