સંસ્કૃત સુભાષિતો

[નોંધ : વિન્ડોઝ એક્સ-પી સિવાયના કોમ્પ્યુટરો પર નિમ્નલિખીત હિન્દી અક્ષરો કદાચ જોઈ શકાશે નહીં તેની નોંધ લેવી. ]

मातु: प्रियाया पुत्रस्य धनस्य च विनाशनम् ।
बाल्ये मध्ये च वार्धक्ये महापापफलं क्रमात् ॥

બચપણમાં માતાનું મૃત્યુ, યૌવન વેળા પતિ કે પત્નીનું મૃત્યુ, તથા વૃદ્ધાવસ્થા વખતે પુત્ર કે ધનદોલતની કાયમી વિદાય આટલી વસ્તુ પૂર્વજન્મમાં કરેલાં મહાપાપનું ફળ છે.

खादन्न गच्छेदध्वानं न च हास्येन भाषणम् ।
शोकं न कुर्यान्नष्टस्य स्वकृतेरपि जल्पनम् ॥

રસ્તે ચાલતાં ચાલતાં ખાવું નહિ. હસ્તાં હસ્તાં ભાષણ ન કરવું. નષ્ટ થયેલી વસ્તુ, વીતેલી વાત અને મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિ એ ત્રણ માટે શોક ન કરવો તેમ જ પોતે કરેલા કોઈ કાર્યની પોતાના મુખે પ્રશંસા ન કરવી.

मार्ग गुरुभ्यो बलिने व्याधिताय शवाय च ।
राग्ने श्रेष्ठाय व्रतिने यानगाय समुत्सृजेत ॥

સામેથી આવતા હોય તેવા નીચેના ને ખસીને માર્ગ દેવો :
ગુરુજન, બળવાન, રોગી, સ્મશાનગૃહે લઈ જવાતું શબ, રાજા ગામની સન્માનનીય વ્યક્તિઓ, વ્રતધારી સાધુસંત અને વાહન પર જતો વટેમાર્ગુ.

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
अतोड़र्थाय यतेतैव सर्वदा यत्नमास्थित: ।
अर्थाद्धर्मश्च कामश्च मोक्षस्चापि भवेन्नृणाम् ॥

મનુષ્ય ધનનો દાસ છે. ધન કોઈનો દાસ નથી. આમ સમજી પ્રત્યેક પુરુષે ધન માટે પ્રયત્નપૂર્વકનો પુરુષાર્થ કરવો. ધન વડે જ શુભાશુભ કાર્યો અને વ્યવહારની ચતુરાઈ થઈ શકે છે.

चिरं संश्रुणुयान्नित्यं जानीयात्क्षिप्रमेव च ।
विग्नाय प्रभजेदर्थान्न कामं प्रभजेत्क्वचित् ॥

જે વ્યક્તિ સામાની વાત લાંબા સમય સુધી સાંભળી શકે પછી તે વાતનો મર્મ કે મર્મના રહસ્યને પામી જઈ તે વાતનો સાર ગ્રહણ કરે અને પછી કરવા યોગ્ય કાર્ય કરે; કાર્ય કરતી વેળા એ કે પછી કોઈ લાલચમાં ન ફસાય તેવી વ્યક્તિ હંમેશા પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કરવામાં સફળ થાય છે.

अपृष्टो नैव कथयेद् गृहकृत्यं तु क प्रति ।
बहवार्थाल्पाक्षरं कृर्यात् सल्लापं कार्यसाधकम् ॥

ઘણા માણસોને પોતાના ઘરની કે પોતાની અંગત વાતો કરવાની ટેવ હોય છે. પોતાના ઘર કે કાર્યની અંગત વાતો કોઈ પૂછે તો જ કહેવાય. વગર પૂછે કોઈને ન કહેવી. હંમેશા અર્થપૂર્ણ, સંક્ષિપ્ત અને કાર્ય સિદ્ધ કરનારા ટૂંકા જવાબો આપવાની ટેવ પાડવી.

प्राक्कर्मफलभोगार्हा बुद्धि: संजायते नृणाम् ।
पापकर्मणि पुण्ये वा कर्तुं शक्यो न चान्यथा ॥

પૂર્વજન્મનાં કર્મોને વશ થઈ મનુષ્યની બુદ્ધિ આ ચાલુ જન્મમાં તે કર્મોનાં ફળ ભોગવવાની પ્રવૃત્તિ કરે છે. આ પ્રવૃત્તિથી વળી પાછાં પુણ્યકર્મો તૈયાર થાય છે. આમ પૂર્વનાં સંચિત કર્મો દ્વારા જ આ જન્મમાં કર્મપ્રવૃત્તિ થાય છે.

नानुवाकहता बुद्धिर्व्यवहारक्षमा भवेत् ।
अनुवाकहता या तु न सा सर्वत्रगामिनी ॥

વિવિધ ક્ષેત્રોના કેવળ પુસ્તકિયા જ્ઞાનથી બુદ્ધિનો પૂરો વિકાસ થતો નથી. આવા શિક્ષણ દ્વારા મેળવેલી બુદ્ધિથી રોજબરોજના લોકવ્યવહારો સારી રીતે સમજી શકાતા નથી. નીતિશાસ્ત્રના અભ્યાસ વિના બુદ્ધિ સર્વતોગામી થઈ શકતી નથી.

अपि स्थाणुवदासीत शुष्यन्परिगत: क्षुधा ।
न त्वेवानर्थसम्पन्नां वृत्तिमीहते पणिडत: ॥

બુદ્ધિશાળી મનુષ્યને ભલે રોટલાના સાંસા પડે; ભલે લાકડું સુકાય તેમ સુકાઈને ઠરડું થઈ જાય છતાં તે હરગિજ અન્યાયને રસ્તે મેળવેલી આજીવિકાનો સ્વીકાર નહિ કરે.

6 responses to “સંસ્કૃત સુભાષિતો

  1. It was so great of revision of Sanskrit. I felt like I was attending my Sanskrit Class, back in India…and after Sanskrit is our Ancient Language also, so, with the mother tounge, we should know this too.
    I hope I will get more Sanskrit Shloks now on this site…

    Thank you very much for providing such an exclusice post.

  2. chintan gandhi

    very nice collection and people like me who have to be all the time in english can taste mother tongue by your sicere efforts

  3. Ritesh Patel

    What an excellent shlokas there are! really It is worth reading many times and 100% right even today

  4. નીલા

    લોકો ભલે માનતા હોય કે સંસ્કૃત ભાષા મૃત ભાષા છે પરંતુ ખરેખર તે તો દરેક ભાષાઓની માતૃભાષા છે. એને વાંચતા રુંવાટા ઊભા થઈ જાય છે.

  5. Superb, educative and beautiful (in literary sense ) ideas expressed in lucid style in our dear Sanskrit.
    What a feast!

  6. દરેક વસ્તુ તપસિ ને લઇએ છૈએ , તેમ ઘર માં આવતો પૈસો તપાસવો, (તે અનિતિ નો તો નથી ને?)