ભાગ્યની કરવટ – મૃગેશ શાહ

    રોજની જેમ નિલેશ બધું કામ પતાવીને બારીની બહાર રસ્તાપર થતી ચહલ-પહલ જોઈ રહ્યો હતો. આજે તે કશાક વિચારોમાં ખોવાયેલો લાગતો હતો.

    પૂરા ત્રણ વર્ષ થયા નિલેશને, સતિષસરના કૉમર્સ કોચિંગ કલાસમાં નોકરી લીધે. સાથે સાથે ગ્રેજ્યુએશન પણ પુરું કર્યું. ભાગ્ય એ કેવી કરવટ બદલી હતી ! ક્યાં સૌરાષ્ટ્રનું એ નાનું ગામડું અને ક્યાં અમદાવાદ ! કાચું મકાન અને ઘરની નબળી આર્થિક હાલત. એવામાં બારમા ધોરણ પછી ભણવાની શક્યતાઓ જ કેટલી ? આ તો બધું પિતાજીના સાહસ અને મને ‘પ્રોફેસર’ બનાવવાના અડગ ઘ્યેયનું પરિણામ. નોકરી અને ભણતર બંને કરીને પગભર થવાની તેમની પહેલેથી જ કડક સુચના. પિતાજીએ કેટલીયે ઓળખાણો કાઢી, ચિઠ્ઠીઓ લખાવી, શહેરોના ઘક્કા કર્યા અને સાહેબોના ઓટલા ઘસ્યા. છેવટે સતિષસરને ત્યાં નોકરી મળી અને સાથે કૉલેજ શરૂ થઈ ત્યારે ઘરમાં બધાને હાશ થઈ.

    ‘સાહેબ…જરા દરવાજો ખોલો તો…’ કોઈ બારણું ખખડાવી રહ્યું હતું.
    ‘હા. એક મિનિટ…ખોલું.’ નિલેશની વિચારધારા તૂટી. ઝટપટ બારી બંધ કરીને તેણે કેબીનનો દરવાજો ખોલ્યો.
    ‘સાહેબ, બાજુના રૂમમાં કચરા-પોતાં થઈ ગયા છે. હવે અહીંયા કરી લઉં કે ?’
    ‘હા. સરને આવવાની હજુ વાર છે. સાફ કરી લે. અને જો આ બધી ખુરશીઓ ખસેડીને તેની નીચેથી ધૂળ કાઢી લે જે. હું ત્યાં સુધી બાજુનો કલાસરૂમ બરાબર વ્યવસ્થિત કરીને આવું છું.’
    ‘હા સાહેબ. એમાં કે’વું ની પડે.’

    સવારના દસ વાગી ગયા હતા. હવે કલાસ શરૂ થવાને અડધો કલાકની વાર હતી. વિદ્યાર્થીઓ ધીમે ધીમે આવવા માંડ્યા હતા. નિલેશે બાજુના ક્લાસ રૂમમાં જઈ એ.સી ઑન કર્યું. ગ્રીન બોર્ડને બરાબર લૂછીને ચોખ્ખું કર્યું. ડસ્ટર અને ચોક વ્યવસ્થિત ગોઠવ્યાં. સ્ટેજ પાસે પડેલી બે-ત્રણ બેન્ચને સરખી કરી તે રૂમની બહાર આવ્યો. એટલામાં દૂરથી સરને આવતા જોયાં એટલે રોજની જેમ નિલેશ તુરંત સરની પાસે પહોંચી ગયો અને તેમના હાથમાંથી પાકીટ ઉંચકી લીધું.

    ‘શું નિલેશ ? સફાઈનું કામ બધું પતી ગયું ?’
    ‘હા સર. કલાસ રૂમ તૈયાર છે, એ.સી મેં ઑન કરી દીધું છે અને કેબીન પણ સાફ કરાવી દીધી છે.’
   ’ઓકે. સરસ. હવે મારી સાથે કેબીનમાં આવ. થોડું કામ છે.’
    ‘યસ સર..’
    નિલેશે આગળ જઈને કેબીનનું બારણું ખોલ્યું. સરનું પાકીટ ટૅબલ પર મુક્યું. કબાટમાંથી ફટાફટ રૂમ-સ્પ્રે કાઢીને છાંટ્યું અને મંદિરના બલ્બની સ્વીચ ઑન કરી. સર કેબીનમાં આવ્યા. મંદિરમાં દિવો કરીને બે-ત્રણ મિનિટ ધ્યાનસ્થ મુદ્રામાં ઊભા રહ્યા. નિલેશ સરની સુચનાની રાહ જોતો તૈયાર ઊભો રહ્યો. પૂજા પતાવીને હંમેશની જેમ ચૅર પર બેસીને આવેલા કવરો સર જોવા લાગ્યાં. થોડીવારે નિલેશને જોઈને કંઈક યાદ આવતા પાકીટ ખોલ્યું. ચૅકબુક કાઢીને એક ચૅક લખી નિલેશ ને આપ્યો.
    ‘સર, ચૅક ક્યાં ભરવાનો છે ? હમણાં જ જઈ આવું ?’
    ‘બરાબર જો. મેં તારા નામનો લખ્યો છે.’
    ‘અરે ! આટલી મોટી 50,000 રૂપિયાની રકમ ? સર, મને તો આપ નિયમિત પગાર આપો છો તો પછી આ….. ?’
    ‘જો નિલેશ. તું અહીંયા ત્રણ વર્ષથી કામ કરે છે. તું મહેનતુ અને પ્રમાણિક છે. હું તારા ઘરની પરિસ્થિતિ જાણું છું. બે બહેનોના લગ્ન કરાવવાની જવાબદારી તારે માથે છે. વળી, કાચું મકાન તું ક્યાં સુધી રાખીશ ? તું શહેરમાં અહીં આરામથી રહે અને તારા માતા-પિતા કાચા મકાનમાં પડ્યા રહે ? તુ થોડા પૈસા બચાવીને ઘરે મોકલે છે તે મને ખબર છે પણ એટલા પૈસાથી શું થાય ? હું તને કંઈ આ પૈસા તારા પર ઉપકાર કરવાના હેતુથી દાનમાં નથી આપતો. અત્યારે મારે આ પૈસાની જરૂર નથી, તને અત્યંત જરૂર છે. તારા ઘરના પ્રસંગોમાં કે ઘરના રીપેરીંગમાં કામ લાગશે અને એકાદ-વર્ષ પછી તુ જેમ વધારે કમાતો થઈ જઈશ ત્યારે હું તારા પગારમાંથી થોડા-થોડા કરીને કાપી લઈશ. મારે કંઈ તારી પાસે વ્યાજ નથી લેવાનું, સમજ્યો ને ?’
    ‘પણ સર…..’
    ‘પણ-બણ કશું નહીં, તારે આ પૈસા રાખવાના જ છે. ઘરે પિતાજી પૂછે તો કહી દે જે કે સાહેબે આપ્યા છે એટલે રાખવા જ પડશે.’
    ચૅક લેતાં નિલેશની આંખોનાં ખૂણાં ભીના થઈ ગયા અને હૈયુ ગદ્ગગદ થઈ ગયું. ભાગ્ય કેવી કરવટ બદલે છે! – તે વાત ફરીથી મનમાં વિચારી રહ્યો.
    ‘હવે બીજી એક વાત….’ સરે નિલેશ તરફ જોઈને કહ્યું.
    ‘હા..સર…’
    ‘ આજે મારો કલાસ બાર વાગ્યે પૂરો થશે. એ પછી મધુર અને કુમાર કલાસીસવાળા મારા મિત્ર નિરંજનસર અને મેહુલસર મળવા આવવાના છે એટલે અહીં એક જણની મને જરૂર રહેશે. એટલે તું એક કામ કર. સૌથી પહેલા તો આ ગેલેરીમાં ઉભેલા છોકરાઓને અંદર રૂમમાં બેસવાનું કહીને તું થોડીવાર ગેલેરીમાં મારી રાહ જો….હું ત્યાં કલાસરૂમ તરફ જ આવું છું. તને એક-બે બૅન્કના કામ આપી દઉં, એ પછી તું સીધો જમી-કરીને એક વાગ્યે અહીં પાછો આવી જા.’
    ‘ઓકે સર. હું એ લોકોને કલાસરૂમમાં બેસાડીને ત્યાં ઊભો રહુ છું.’

    વિદ્યાર્થીઓને અંદર બેસાડીને ગેલેરીમાં ઉભેલા નિલેશનું ધ્યાન રસ્તા પર થતી ચહલ-પહલ પર સ્થિત થયું અને તે ફરી વિચારોમાં ખોવાઈ ગયો.

    કેટલું બધું શીખ્યો હતો તે સરની સાથે રહીને ! ત્રણ વર્ષમાં તેને કોચિંગ કલાસની તમામ બાબતોનો સારો એવો અનુભવ મળ્યો હતો. પિતાજીની પ્રોફેસર બનવાની મહાત્વાકાંક્ષાને યોગ્ય દિશા મળી હતી. બસ, હવે તે બે ડગલાં જ દૂર હતો. એકવાર પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશનના બે વર્ષ નીકળી જાય અને સારા માર્કથી પાસ થઈ ને કૉલેજમાં પ્રોફેસરની નોકરી મળી જાય એટલે ભયોભયો. જો આમ થાય તો ઘરના બધા લોકો અને એમાંય વિશેષ કરીને સર તો કેટલા ખુશ થાય ! સરની રકમ પણ જલ્દીથી ચુકવી દેવાય. સર તેની માટે દેવતુલ્ય હતા. એમનો ઉપકાર તે માને એટલો ઓછો હતો. આજે એમની મદદ વગર તે આટલું શીખી શક્યો ન હોત. ઈશ્વર કોઈને કોઈ રૂપમાં આવીને મદદ કરતા હોય છે – એવી બાની વાત હવે તેને સાચી લાગી રહી હતી.

    ‘જો નિલેશ….’ સરે પાછળથી આવીને નિલેશને કહ્યુ.
    ‘હા…સર…’
    ‘આ પેપર્સ બૅન્કમાં મેનેજર સાહેબને આપીને કહેજે કે સતીષસરે મોકલાવ્યા છે. એ પછીથી આવીને તમને મળી જશે. આ કામ પતે એટલે તુ જમીને એક વાગ્યે પાછો કલાસ પર આવી જા. હું કલાસ લેવા જઉં છું. ’
    ‘ઓકે સર. હું બધા કામ પતાવીને આવું છું.’
    બપોરનો દોઢ વાગી ગયો હતો. નિલેશને જમીને આવતા થોડું મોડું થઈ ગયું હતું એટલે તે દોડતો દોડતો પગથિયાં ચઢીને સીધો કેબીન નજીક આવ્યો. કોણ જાણે કેમ, આજે અચાનક તેના પગ જરા થંભી ગયા… અંદરથી અવાજો સ્પષ્ટ સંભળાઈ રહ્યા હતા. જેમાં એક અવાજ તો પરિચિત હતો. અને તે સરનો હતો.
    ‘સતિષભાઈ, તમે અમારા બંને નો પ્લાન તો જાણી લીધો. હવે તમારો આગળ શું પ્લાન છે એ તો કહો, જેથી અમનેય થોડી જાણકારી મળે.’
    ‘નિરંજનભાઈ, હું તો એવું માનું છું કે હવે કૉમ્પિટિશન નો જમાનો છે. ઍજ્યુકેશન એક ‘બિઝનેસ’ થઈ ગયો છે. આપણે જાગૃત ના રહીએ તો ફેંકાઈ જવાય. મારો કલાસ અત્યારે ‘ટૉપ ઓફ ધ સીટી’ છે એ વાત સાચી પરંતુ ભવિષ્ય માટે કશું કહી ના શકાય. કયારે કોઈ હરીફ ઉભો થઈ જાય એની શક્યતાઓ નકારી ન શકાય. એટલે મેં તો બધી તૈયારી બરાબર કરી લીધી છે.’
    ‘વાત તમારી સાચી છે. પણ તમે શેની તૈયારી કરી છે ? બીજી કોઈ બ્રાન્ચ ખોલવાનો વિચાર છે કે શું ?
    ‘ના રે ના, મેહુલભાઈ. આપણે તો આ એક બસ છે. મારો પ્લાન હાયર સેકન્ડરીના કલાસીસ શરૂ કરવાનો છે જેથી પહેલેથી જ વધારે વિદ્યાર્થીઓ મળી રહે.’
    ‘પણ સતિષભાઈ, આજકાલ સારા શિક્ષકો ક્યાં મળે છે? ભાગીદારીમાં જોખમો ઘણાં છે. જે શિક્ષકો મળે છે એ છ મહિનાથી વધુ ટકતા નથી. અનુભવ લઈને જતા રહે છે.’
    ‘મારે આવો કોઈ પ્રશ્ન નથી. મેં ભાગીદારી કરવી ન પડે અને શિક્ષકોય શોધવા ન પડે એવી વ્યવસ્થા કરી લીધી છે. મારે ત્યાં એક નિલેશ નામનો છોકરો કામ કરે છે. ત્રણ-ચાર વર્ષથી મેં એનો બધો ખર્ચો ઉઠવ્યો છે. આ વર્ષે તે ગ્રેજ્યુએટ થઈ ગયો છે. કલાસમાં ભણાવવાની રીતો મેં એને પહેલેથી સારી રીતે શીખવાડી દીધી છે. હવે એ મારા કામમાં નહી આવે તો ક્યારે આવશે ? હાયર સેકન્ડરીના અમુક વિષયો લેવાનું કામ હું એને સોંપી દેવાનો છું. આટલા વખતથી પાણી પાઈને આટલું મોટું ઝાડ કર્યું છે તો એના છાંયાનો લાભ પણ લઈશું જ ને !’
    નિલેશ આ વાત સાંભળીને સ્તબ્ધ થઈ ગયો. જેમને દેવતુલ્ય ગણ્યા હતા એમનું આવું રૂપ તો તેણે કદી જોયું ન નહતું. તેને તો જાણે પગ નીચે થી ધરતી સરકી ગઈ. શું કરવું એને સમજાયું નહીં. અંદર વાત આગળ ચાલી રહી હતી.
    ‘પ્લાન તમારો સારો છે, પણ બધાની જેમ એ નોકરી છોડીને જતો રહેશે ત્યારે તમે શું કરશો?’
    ‘મેહુલભાઈ, એ બાબતની તો મને જરાય ચિંતા નથી. આખો પ્લાન મેં પહેલેથી ખૂબ વિચારીને બનાવ્યો છે. આજે સવારે મેં એને 50,000 રૂ ઘરખર્ચ પેટે આપ્યા છે. માણસ પ્રમાણિક છે એટલે ચૂક્વ્યા વગર તો ક્યાંય જશે નહીં. મારે બહુ પગાર આપવો નહી પડે અને મારું કામેય થઈ જશે. એક કાંકરે બે પક્ષી મરશે. એ મારા અહેસાન નીચે હોવાથી ‘ના’ નહીં પાડે. થોડી રાજરમત રમવી પડે, શું કરીએ….જેવો સમય છે એવા રહેવું પડે.’
    ‘તમારું તો કહેવું પડે સતીષભાઈ! તમે તો બહુ લાંબુ વિચારીને બી નાખેલાં. તમે ખરેખરા રીયલ બીઝનેસમેન છો.’
    નિલેશની સામે આખું ચિત્ર સ્પષ્ટ હતું. હંમેશા સરને આદર્શ માનીને ચાલનાર નિલેશને હવે સરની ચાલ બરાબર સમજાઈ ગઈ હતી. બહારથી કોઈની જિંદગી સુધારવાનો દેખાડો કરતા લોકો પોતાના અંગત સ્વાર્થ માટે કેવો ખેલ કરીને સામેની વ્યક્તિની મજબૂરીનો લાભ લેતા હોય છે તે આજે જાણી ચૂક્યો હતો. તે ચૂપચાપ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.

    બીજે દિવસે સવારે નિલેશ સીધો સરની કેબિનમાં પહોંચી ગયો.
    ‘શું થયું નિલેશ ? બિમાર છે કે શું ? તુ કાલે બપોરે આવ્યો નહી ? આજે સવારે વહેલો ક્લાસ પર ન આવ્યો ?’
    ‘ના સર. હું આપને કંઈક કહેવા આવ્યો છું.’ કહી નિલેશે ખિસ્સામાંથી પોતાનો ચેક કાઢી ટેબલ પર મૂક્યો.
    ‘હા બોલ. આ શું છે ?’
    ‘સર. આ આપનો ચૅક અને અને આપે મને જે ત્રણ વર્ષ ભણાવ્યો એની ફી ના આ બીજા 15,000 રૂ. હું આપની નોકરી છોડીને જાઉં છું. માફ કરજો સર, કાલે હું જ્યારે કેબીન ખોલવા જતો હતો ત્યારે મેં આપના મિત્રો સાથે થતી વાત સાંભળી હતી. સારું થયું મને વહેલી ખબર પડી. સર, આપના મારી પર અનેક ઉપકારો છે. આપે મને અણીના સમયે નોકરી આપીને પગભર કર્યો છે, પણ બધાનો અર્થ એમ નથી કે હું આખી જિંદગી તમારા ઉપકારોના બોજ નીચે રહીને મારા જીવનને ખતમ કરી નાખું. મારે મારી પોતાની પાંખો છે, મારું પોતાનું આકાશ છે. આપે મને ઉડતા શીખવ્યું એ આપનો ઉપકાર છે પણ આપ ચાહો કે હું આપની નક્કી કરેલી સીમાઓમાં બંધાઈને ઉડયા કરું તો એ આપની ભૂલ છે. મદદ કરનારનો હાથ મદદ આપીને ખસી જવો જોઈએ, સામેવાળાને બંધનમાં નાખે એ તો પાશ કહેવાય ! પૈસાથી તમે કોઈનું સ્વાભિમાન નહીં ખરીદી શકો. તમારા બનાવેલા સપના જોવા હું બંધાયેલો નથી, મારે મારા પોતાનાં સપનાં છે. મારા પિતાજીની મને પ્રોફેસર બનાવવાની ઈચ્છા પાછળ હજી મારે મહેનત કરવાની છે.
    ‘પણ નિલેશ….’
    ‘ના સર, હવે મારે કશું જ સાંભળવું નથી. જે કાંઈ સાંભળવાનું હતું ને સમજવાનું હતું એ મેં સમજી લીધું છે. છેલ્લે જતાં આપને એક વાત કહેતો જાઉં, સમય પ્રમાણે પ્રગતિ કરવી એ જરૂરી છે પણ તે કોઈનું શોષણ કરીને કે રાજકારણ રમીને નહીં. બુધ્ધિપૂર્વક પ્લાન બનાવીને શોષણ કરવાની રીતથી આજે આપ મારી આંખોમાં એક આર્દશ શિક્ષકનું સ્થાન ગુમાવી ચૂક્યા છો. આપ આપના પ્લાનને સફળ બનાવવા પ્લીઝ, કોઈ બીજાને શોધી લેજો. હું જાઉં છું..’
    નિલેશ સડસડાટ કેબીનની બહાર નીકળી ગયો. રસ્તા પર ચાલતાં-ચાલતાં, રાહદારીઓની ભીડમાંથી પસાર થતાં તે સતત એક જ વાક્ય વિચારતો રહ્યો – ભાગ્ય કેવી કરવટ બદલે છે !

5 responses to “ભાગ્યની કરવટ – મૃગેશ શાહ

  1. Dear Mrugeshbhai,

    That is a lovely story. I have been in US for the past 6 years. I still read Gujarati books as passionately as I used to read. However, this site has been a wonderful addition to daily reading and reference. I sincerely laud and appreciate your efforts in creating, running and maintaining this site, which I know is a no small effort. I shall refer this site to as many Gujarati lovers I know.

    Please keep up the good work.

    Best regards,

    Manish

    p.s. Thanks for leaving your comments on my blog!

  2. મદદ કરનારનો હાથ મદદ આપીને ખસી જવો જોઈએ
    If all – those who are capable to help others and keep the above sentence in mind – then it will turn a true help.

  3. Mrugeshbhai,
    Congrates to pick up such a good and understanding stories. God bless you for giving such a good ‘SAHITYA RASTHAL ” to such a Public who really wants to enjoy reading.

  4. NAVIN BANKER

    Dear Mrugeshbhai,
    Congratulation. I started reading ‘ READGUJARATI>COM ‘ recently and glad to read it. You are doing nice work.
    Can you give Gujarati Drama News, Latest on Gujarati Drama, Critic of Gujarati Drama, Drama Activities etc..

    I am fod of DRAMA. We miss this. I usually read JANMABHUMI-PRAVASI WEEKLY in India.

    Navin Banker
    6606 Demoss # 103
    Houston Tx 77074
    PHONE # 713-981-0662

  5. hi
    by reading this story i remember a ‘sher’ i dont know the poet but it fits here perfactly n too good.
    ” juo jaaher ma to khay chhe e sahu daya mari,
    kari chhe khanagi ma jene jene durdasha mari”
    have a nice time.